Ngôi làng hơn 1.000 năm tuổi cách trung tâm Hà Nội 45 km, được mệnh danh là 'bảo tàng sống' lưu giữ loạt di tích quốc gia và nhà cổ

Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây) không có những công trình hiện đại hay cảnh quan đồ sộ, nơi đây thu hút du khách bởi những con ngõ lát gạch, tường đá ong, mái ngói rêu phong cùng nhịp sống thanh bình vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điểm đặc biệt của Đường Lâm là không chỉ sở hữu hệ thống di tích đồ sộ mà còn là một ngôi làng vẫn đang "sống". Người dân vẫn sinh hoạt, lao động, tổ chức lễ hội và bảo tồn các phong tục truyền thống ngay trong không gian di sản hàng trăm năm tuổi.

Hiện Đường Lâm có khoảng 50 di tích lịch sử - văn hóa, nhiều di tích cấp quốc gia cùng hàng trăm ngôi nhà cổ từ 100 đến hơn 400 năm tuổi. Đây cũng là ngôi làng đầu tiên của Việt Nam được công nhận là Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia (năm 2005) và điểm du lịch cấp thành phố (năm 2019).

Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây) là điểm đến hấp dẫn du khách.

Đường Lâm là vùng đất có lịch sử lâu đời, từng gồm 9 ngôi làng thuộc tổng Cam Giá Thịnh, trấn Sơn Tây. Khu bảo tồn hiện nay trải rộng trên các thôn Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh, Cam Lâm và Đoài Giáp.

Nằm dưới chân núi Ba Vì, được bao bọc bởi các dòng sông Hồng, Đà, Đáy và Tích, vùng đất này sớm hình thành cộng đồng cư dân và nền văn hóa đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ.

Đường Lâm còn được biết đến là "đất hai vua", quê hương của Phùng Hưng và Ngô Quyền - hai vị anh hùng dân tộc gắn với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử Việt Nam. Theo nhiều tư liệu dân gian, nơi đây cũng là quê hương của Man Thiện, thân mẫu Hai Bà Trưng.

Không chỉ nổi tiếng bởi bề dày lịch sử, Đường Lâm còn được xem là quần thể làng cổ bảo tồn gần như nguyên vẹn nhất Việt Nam. Cổng làng, cây đa, giếng nước, sân đình, đình, chùa, đền, miếu và những con ngõ nhỏ vẫn giữ được cấu trúc đặc trưng của làng quê Bắc Bộ.

Nổi bật nhất là cổng làng Mông Phụ được xây theo kiến trúc "thượng gia hạ môn" - kiểu cổng có nhà ở phía trên và lối đi phía dưới, hiện rất hiếm gặp ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Bước qua cổng làng là những con đường lát gạch nghiêng quanh co, tường đá ong vàng nâu, giàn hoa leo và mái ngói phủ rêu tạo nên khung cảnh yên bình, tách biệt với nhịp sống đô thị.

Hiện Đường Lâm còn gần 1.000 ngôi nhà truyền thống, nhiều căn có tuổi đời từ 200 đến hơn 400 năm. Phần lớn vẫn có người sinh sống, lưu giữ nhiều hiện vật cổ như hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè và sân gạch truyền thống.

Một nét đặc trưng khác là hầu hết nhà ở, cổng làng, giếng nước và tường rào đều được xây bằng đá ong - loại vật liệu giúp công trình mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông và bền vững qua hàng trăm năm.

Bao quanh khu dân cư là nhiều di tích nổi tiếng như đình Mông Phụ, chùa Mía, đền Phùng Hưng, lăng Ngô Quyền và nhà thờ Thám hoa Giang Văn Minh, góp phần tạo nên bức tranh hoàn chỉnh về lịch sử và văn hóa vùng xứ Đoài.

Điểm đặc biệt nhất của Đường Lâm là di sản vẫn gắn liền với cuộc sống hằng ngày của người dân. Hiện hơn 1.000 hộ với khoảng 7.000 nhân khẩu vẫn sinh sống trong khu vực làng cổ. Những ngôi nhà trăm tuổi vẫn sáng đèn mỗi tối, giếng làng vẫn được sử dụng, sân đình vẫn là nơi diễn ra lễ hội và các hoạt động cộng đồng.

Việc bảo tồn một ngôi làng còn cư dân sinh sống đặt ra không ít thách thức khi phải hài hòa giữa gìn giữ di sản và nâng cao chất lượng cuộc sống. Những năm gần đây, địa phương phát triển du lịch cộng đồng để người dân vừa tham gia bảo tồn, vừa có thêm nguồn thu.

Đến Đường Lâm, du khách không chỉ tham quan nhà cổ mà còn có thể trải nghiệm nhiều nghề truyền thống như làm sơn mài, nặn gốm, nhuộm vải, khắc gạch hay tìm hiểu nghề thủ công địa phương cùng các nghệ nhân.

Ẩm thực cũng là nét hấp dẫn của vùng đất này với gà Mía, tương nếp Mông Phụ, thịt quay đòn, chè lam, kẹo dồi, kẹo lạc, chè kho... Vào mùa sen, nhiều gia đình còn phục vụ mâm cỗ sen với các món chế biến từ hạt, củ, ngó và lá sen.

Nếu ghé thăm vào đầu xuân, du khách có thể hòa mình vào lễ hội Mông Phụ diễn ra ngày mùng 8 tháng Giêng Âm lịch với các nghi lễ rước kiệu, hát chèo, đấu vật và nhiều trò chơi dân gian.

Giữa nhịp đô thị hóa, Đường Lâm vẫn giữ được vẻ đẹp bình yên với những bức tường đá ong, cổng làng cổ kính, những ngôi nhà trăm tuổi và nếp sống chậm rãi của người dân. Chính việc di sản vẫn hiện diện trong đời sống thường nhật đã giúp ngôi làng hơn một thiên niên kỷ này trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu nhất của văn hóa làng Việt.