Vụ hơn 140 điểm 10 toán ở Tuyên Quang: Thi lại để bảo vệ người học thật, không phải là cơ hội 'xóa lỗi' cho người gian lận

Trao đổi với Báo Thế giới và Việt Nam, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng cho rằng, việc giải quyết vụ việc phải được đặt trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, cá thể hóa trách nhiệm và bảo đảm công bằng cho mọi thí sinh.

Không thể mặc nhiên coi tất cả thí sinh đều gian lận

Trước đề xuất tổ chức thi lại môn Toán cho 328 thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang sau khi phát hiện sai phạm trong công tác coi thi, ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn ĐBQH Hải Phòng cho rằng, việc xử lý phải bảo đảm đồng thời hai yêu cầu: Khôi phục quyền lợi cho những học sinh học thật, thi thật nhưng không được "xóa lỗi" đối với những trường hợp được chứng minh đã chủ động gian lận. Theo bà Nga, mọi quyết định cần dựa trên chứng cứ, cá thể hóa trách nhiệm và đặt nguyên tắc công bằng lên hàng đầu.

Nữ đại biểu cho biết sai phạm xảy ra tại điểm thi có tính chất đặc biệt nghiêm trọng khi có dấu hiệu can thiệp trực tiếp vào quá trình làm bài của thí sinh trong một kỳ thi quốc gia, với sự tham gia của những người có trách nhiệm bảo đảm tính khách quan, nghiêm túc của kỳ thi.

Bà nhận định, sự việc không chỉ ảnh hưởng đến kết quả của một số bài thi mà còn tác động đến quyền lợi của những học sinh học thật, thi thật, gây mất công bằng trong xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học, đồng thời làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Tuy nhiên, nữ đại biểu nhấn mạnh việc xử lý phải được thực hiện trên cơ sở chứng cứ và đúng quy định pháp luật. Theo bà, không nên vì yêu cầu xử lý nghiêm mà quy kết trách nhiệm cho cả tập thể, nhưng cũng không thể lấy lý do bảo vệ quyền lợi học sinh để bỏ qua hoặc giảm nhẹ hành vi gian lận.

Đối với những phòng thi mà sai phạm khiến kết quả môn Toán không còn đủ độ tin cậy, bà Nga cho rằng cần tổ chức thi lại ngay trong năm 2026. Tuy nhiên, quyền được thi lại không thể áp dụng đồng loạt cho mọi thí sinh nếu đã có căn cứ xác định họ chủ động tham gia hoặc tiếp nhận sự trợ giúp trái quy chế.

Theo bà, mục tiêu của việc thi lại là khôi phục kết quả khách quan cho những thí sinh không được chứng minh có lỗi, đồng thời xử lý nghiêm và cá thể hóa trách nhiệm đối với từng trường hợp vi phạm.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cũng không đồng tình với quan điểm cho rằng toàn bộ thí sinh có mặt tại điểm thi hoặc trong phòng thi xảy ra sai phạm đều phải chịu trách nhiệm như nhau.

Theo phân tích của đại biểu Nga, trong một phòng thi có thể tồn tại nhiều nhóm thí sinh khác nhau: Có em chủ động tiếp nhận sự hướng dẫn; có em được nhắc bài nhưng không làm theo; có em không được hỗ trợ; có em hoàn toàn không biết có sự can thiệp; thậm chí có những em tự làm bài bằng năng lực thực chất.

"Việc một thí sinh có mặt trong phòng thi xảy ra sai phạm không đồng nghĩa với việc em đó đã gian lận. Muốn xử lý thí sinh, cơ quan có thẩm quyền phải xác định được hành vi cụ thể, mức độ tham gia, sự chủ động, phần lợi ích mà thí sinh đã nhận được và phải có chứng cứ phù hợp", bà Nga nói.

Đồng thời, bà cho hay, nguyên tắc công bằng không cho phép vì chưa xác định được chính xác ai vi phạm mà coi tất cả thí sinh trong phòng thi đều có lỗi. Việc xử lý kỷ luật phải đúng người, đúng hành vi, đúng tính chất và mức độ vi phạm.

"Không thể bắt những học sinh học thật, thi thật phải gánh chịu một hình thức xử lý tương đương với người vi phạm chỉ vì các em dự thi trong một phòng thi mà cán bộ làm nhiệm vụ đã phá vỡ quy chế".

Ở chiều ngược lại, bà cũng cho rằng không thể giữ nguyên kết quả của những phòng thi đã bị can thiệp, bởi khi đó rất khó xác định đâu là điểm số phản ánh đúng năng lực, đâu là kết quả có được từ tác động bên ngoài. Nếu vẫn sử dụng những kết quả này để xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học sẽ không bảo đảm công bằng với các thí sinh khác.

"Chúng ta không thể xác định chắc chắn bao nhiêu điểm trong bài thi phản ánh năng lực thực chất và bao nhiêu điểm có được từ sự tác động bên ngoài. Giữ nguyên toàn bộ kết quả cũ sẽ không công bằng với thí sinh ở các điểm thi khác, đồng thời tạo nguy cơ sử dụng một dữ liệu không trung thực để xét tốt nghiệp và xét tuyển đại học", nữ đại biểu phân tích.

Do đó, thi lại trong trường hợp này không phải là sự ưu ái dành cho học sinh mà là biện pháp khắc phục hậu quả của một buổi thi không còn bảo đảm tính khách quan. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là thi lại nhằm xác định lại kết quả, chứ không đồng nghĩa với việc xóa bỏ trách nhiệm của những người đã gian lận.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cũng không đồng tình với phương án hủy toàn bộ kết quả thi của tất cả các thí sinh tại những phòng thi xảy ra sai phạm và buộc các em phải chờ đến kỳ thi năm sau. Theo bà, cách xử lý này sẽ khiến nhiều học sinh có thể mất cơ hội xét tuyển đại học trong năm 2026, bị gián đoạn kế hoạch học tập, phát sinh chi phí và chịu áp lực tâm lý, trong khi chưa chắc tất cả đều được trợ giúp hoặc chủ động tham gia gian lận.

"Không thể bắt những học sinh học thật, thi thật phải gánh chịu một hình thức xử lý tương đương với người vi phạm chỉ vì các em dự thi trong một phòng thi mà cán bộ làm nhiệm vụ đã phá vỡ quy chế", bà Nga nêu quan điểm.

Thi lại để bảo vệ người học thật, không phải "xóa lỗi" cho người gian lận

Theo ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga, việc tổ chức thi lại chỉ có ý nghĩa khi đi cùng quá trình xác định rõ trách nhiệm của từng cá nhân. Bà cho rằng, cơ quan chức năng cần làm rõ từng trường hợp: Ai là người chủ động đề nghị được trợ giúp; ai biết rõ hành vi trái quy chế nhưng vẫn tiếp nhận đáp án hoặc sửa bài theo hướng dẫn; ai không hưởng lợi hoặc không có điều kiện phản ứng trước sự can thiệp của người có thẩm quyền trong phòng thi. Đối với những thí sinh có đủ chứng cứ xác định đã chủ động gian lận, phải xử lý đúng theo quy chế thi.

"Những trường hợp đó không thể được tham dự kỳ thi lại như những thí sinh không có lỗi. Nếu không đặt ra ranh giới này, việc thi lại có thể bị hiểu thành cơ hội làm lại dành cho cả người gian lận, tạo tiền lệ không tốt và không bảo đảm công bằng với hàng triệu thí sinh trên cả nước", bà Nga nhấn mạnh.

Trường THPT chuyên Tuyên Quang 

Ngược lại, nếu chưa có đủ căn cứ chứng minh một thí sinh cụ thể đã tham gia gian lận thì không thể chỉ dựa vào việc em có mặt trong phòng thi để áp dụng chế tài nghiêm khắc nhất.

"Công bằng không phải là giữ nguyên một kết quả đã bị can thiệp, cũng không phải xử lý thật nặng tất cả những người có mặt tại nơi xảy ra vi phạm. Công bằng phải là xác định đúng sự thật, đúng người, đúng trách nhiệm; bảo vệ người học thật, thi thật và không để bất kỳ ai hưởng lợi từ gian lận".

Đối với phạm vi tổ chức thi lại, bà đề nghị cần căn cứ vào kết quả điều tra, biên bản coi thi, lời khai, dữ liệu camera (nếu có), sơ đồ phòng thi, diễn biến trong phòng thi cùng các chứng cứ hợp pháp khác để xác định chính xác những bài thi đã bị tác động. Chỉ các trường hợp thực sự mất độ tin cậy mới cần được thay thế bằng kết quả thi lại.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cũng cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần làm rõ ít nhất ba nhóm thí sinh gồm: Nhóm có chứng cứ vi phạm; nhóm không vi phạm; nhóm chưa thể xác định chắc chắn có hưởng lợi hay không. Mỗi nhóm cần có phương án xử lý phù hợp.

"Muốn xử lý thí sinh, cơ quan có thẩm quyền phải xác định được hành vi cụ thể, mức độ tham gia, sự chủ động, phần lợi ích mà thí sinh đã nhận được và phải có chứng cứ phù hợp. Nguyên tắc công bằng không cho phép vì chưa xác định được chính xác ai vi phạm mà coi tất cả thí sinh trong phòng thi đều có lỗi. Xử lý kỷ luật phải đúng người, đúng hành vi, đúng tính chất và mức độ vi phạm", bà Nga nói thêm.

Trong trường hợp tổ chức thi lại, kỳ thi cần được triển khai khẩn trương nhưng bảo đảm khách quan với đề thi mới có mức độ tương đương, thay toàn bộ nhân sự liên quan, tổ chức tại địa điểm độc lập và tăng cường các biện pháp giám sát.

Theo bà, các học sinh cũng cần được bảo vệ danh tính, được tư vấn tâm lý và không bị quy chụp trên mạng xã hội. Khi chưa có kết luận đối với từng cá nhân, không nên gắn nhãn "gian lận" cho toàn bộ học sinh của một trường hoặc một điểm thi.

"Tóm lại, nên tổ chức thi lại môn Toán ngay trong năm 2026 đối với những thí sinh có kết quả bị mất độ tin cậy nhưng chưa được chứng minh có hành vi gian lận; đồng thời xử lý nghiêm theo quy định đối với những thí sinh và cán bộ có sai phạm cụ thể. Công bằng không phải là giữ nguyên một kết quả đã bị can thiệp, cũng không phải xử lý thật nặng tất cả những người có mặt tại nơi xảy ra vi phạm. Công bằng phải là xác định đúng sự thật, đúng người, đúng trách nhiệm; bảo vệ người học thật, thi thật và không để bất kỳ ai hưởng lợi từ gian lận", ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, việc xử lý vụ việc sẽ là phép thử đối với năng lực quản lý kỳ thi và tinh thần thượng tôn pháp luật. Phương án cuối cùng phải đáp ứng đồng thời ba yêu cầu: nghiêm minh với sai phạm, nhân văn với người không có lỗi và đủ sức khôi phục niềm tin của xã hội đối với kỳ thi quốc gia.