Trung Quốc đang phải "trả giá" vì quá thành công với xe điện?

Trung Quốc đang trả giá vì chuyển đổi xe điện quá nhanh

Trong hơn một thập kỷ qua, Trung Quốc đã theo đuổi một trong những cuộc chuyển đổi công nghiệp tham vọng nhất thế giới: thay thế xe chạy bằng xăng dầu bằng xe điện. Từ một quốc gia từng phụ thuộc đáng kể vào công nghệ ô tô nước ngoài, Trung Quốc đã vươn lên trở thành thị trường xe điện lớn nhất hành tinh, nơi những thương hiệu nội địa như BYD hay Xiaomi liên tiếp thiết lập các kỷ lục mới về doanh số.

Quá trình chuyển đổi này đã trở thành một trong những thành tựu công nghiệp nổi bật và được ca ngợi nhiều nhất của Trung Quốc trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, phía sau đà tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường xe điện là một bài toán khó đang dần lộ diện. Theo South China Morning Post (SCMP), việc chuyển đổi quá nhanh từ xe chạy xăng sang các loại phương tiện năng lượng mới đang làm suy yếu một nguồn tài chính quan trọng vốn được sử dụng để duy trì chính những tuyến đường mà các phương tiện này lưu thông.

Thách thức này xuất hiện trong bối cảnh chính quyền địa phương trên khắp Trung Quốc đang phải chật vật duy trì một trong những mạng lưới đường bộ lớn nhất thế giới, đồng thời đối mặt với áp lực ngân sách ngày càng gia tăng.

Ô tô chạy trên đường cao tốc ở Bắc Kinh. Ảnh: AFP

Theo số liệu của Hiệp hội Ô tô Hành khách Trung Quốc, các phương tiện năng lượng mới, bao gồm xe điện chạy pin và xe hybrid cắm điện, đã chiếm hơn 60% tổng doanh số bán xe mới tại Trung Quốc trong tháng trước.

Cột mốc này phản ánh thành quả của nhiều năm hỗ trợ từ chính phủ, những bước tiến công nghệ đáng kể cùng cuộc cạnh tranh quyết liệt giữa các nhà sản xuất trong nước, qua đó giúp Trung Quốc củng cố vị thế là thị trường xe điện lớn nhất thế giới.

Song chính sự thành công ấy cũng đang phơi bày những hạn chế của mô hình tài trợ hạ tầng giao thông vốn được xây dựng dựa trên mức tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch.

Phần lớn các tuyến đường tại Trung Quốc gần như không tạo ra nguồn thu trực tiếp đáng kể. Thay vào đó, công tác bảo trì từ lâu được tài trợ chủ yếu thông qua thuế đánh vào xăng dầu. Chính phủ trung ương thu khoản thuế này rồi phân bổ ngân sách cho các địa phương chịu trách nhiệm sửa chữa và duy tu hạ tầng giao thông.

Nói cách khác, mỗi lít xăng được bán ra không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn góp phần chi trả cho việc sửa chữa mặt đường, cầu cống và nhiều hạng mục hạ tầng khác.

Mô hình này đã vận hành hiệu quả trong nhiều thập kỷ. Một nghiên cứu năm 2021 của các nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu và Quy hoạch Giao thông Trung Quốc cho thấy nguồn thu từ thuế nhiên liệu đã trang trải hơn 80% chi phí bảo trì thường niên đối với các tuyến đường thông thường.

Nhưng phương trình đó đang dần thay đổi.

Bài toán quan trọng của ngành giao thông Trung Quốc

Khi ngày càng nhiều người dân từ bỏ xe chạy xăng để chuyển sang xe điện, nguồn thu từ thuế nhiên liệu cũng theo đó suy giảm. Trong khi đó, nhu cầu chi cho bảo trì đường sá lại ngày càng tăng khi một phần đáng kể cơ sở hạ tầng giao thông của đất nước bước vào giai đoạn xuống cấp.

Xe điện thậm chí có thể khiến áp lực tài chính trở nên lớn hơn. Nhiều mẫu xe điện hiện nay sở hữu trọng lượng cao hơn đáng kể so với các mẫu xe chạy xăng cùng phân khúc do phải mang theo bộ pin dung lượng lớn. Trọng lượng lớn hơn đồng nghĩa với áp lực tác động lên mặt đường cũng tăng lên theo thời gian.

Nhiều địa phương ở Trung Quốc đối mặt với áp lực ngân sách ngày càng gia tăng. Ảnh: Dreamstime

Dù mức độ ảnh hưởng vẫn đang được nghiên cứu, nhiều chuyên gia cho rằng tốc độ gia tăng nhanh chóng của xe điện có thể khiến nhu cầu sửa chữa và bảo trì hạ tầng giao thông tăng lên trong dài hạn.

Điều đó đồng nghĩa với việc các chính quyền địa phương không chỉ phải đối mặt với nguồn thu ngày càng thu hẹp mà còn có nguy cơ phải chi nhiều tiền hơn để duy trì chất lượng hệ thống giao thông.

Kết quả là khoảng cách giữa nguồn kinh phí dành cho bảo trì đường sá và chi phí thực tế để duy trì mạng lưới giao thông đang ngày càng nới rộng, tạo thêm áp lực cho các địa phương vốn đã phải đối mặt với nhiều khó khăn ngân sách.

Vấn đề này phản ánh một hệ quả ngoài dự kiến của quá trình điện hóa giao thông diễn ra với tốc độ chóng mặt tại Trung Quốc.

Các chính sách được xây dựng nhằm cắt giảm khí thải và củng cố năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp ô tô trong nước đã thúc đẩy mạnh mẽ việc từ bỏ nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, chính những chính sách đó cũng đang dần làm xói mòn nguồn thu từ thuế nhiên liệu — khoản tài chính vốn từ lâu đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển hệ thống hạ tầng giao thông.

Trung Quốc không phải quốc gia duy nhất đối mặt với bài toán này.

Nhiều chính phủ trên thế giới cũng đang tìm cách bù đắp phần nguồn thu từ thuế nhiên liệu bị mất đi khi xe điện ngày càng trở nên phổ biến. Các giải pháp được đề xuất bao gồm thu phí dựa trên quãng đường phương tiện di chuyển hoặc điều chỉnh các loại phí đăng ký và đăng kiểm.

Tuy nhiên, đối với Trung Quốc, tốc độ phổ cập xe điện thuộc hàng nhanh nhất thế giới cùng quy mô mạng lưới đường bộ khổng lồ khiến vấn đề này trở nên đặc biệt cấp bách.

Theo SCMP, thành công của Trung Quốc trong việc điện hóa lĩnh vực giao thông đang buộc các nhà hoạch định chính sách phải xem xét lại một câu hỏi mang tính nền tảng: làm thế nào để tài trợ cho hệ thống hạ tầng phục vụ chính cuộc chuyển đổi mà họ đã thúc đẩy thành công. Đây có thể sẽ là một trong những bài toán quan trọng nhất đối với ngành giao thông Trung Quốc trong những năm tới.