Siêu đập lớn nhất thế giới của Trung Quốc: Đới đứt gãy hoạt động ngay dưới công trình, tiềm ẩn nguy cơ địa chất lớn

Trong khi Trung Quốc đẩy nhanh tiến độ xây dựng dự án thủy điện lớn nhất thế giới trên sông Yarlung Tsangpo (thượng nguồn sông Brahmaputra), một nghiên cứu do chính các nhà địa chất nước này thực hiện đã đưa ra cảnh báo đáng chú ý. Khu vực xây dựng nằm ngay trên một đới đứt gãy địa chất vẫn còn hoạt động, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến độ an toàn của toàn bộ công trình cũng như hệ thống hạ tầng đi kèm.

Dự án thủy điện hạ lưu sông Yarlung Tsangpo được khởi công từ năm 2025 tại khu vực Tây Tạng, cách biên giới Ấn Độ khoảng 50 km. Với tổng vốn đầu tư khoảng 147 tỷ USD, đây được xem là dự án thủy điện lớn nhất từng được xây dựng trên thế giới.

Sông Yarlung Tsangpo ở Tây Tạng là nơi Trung Quốc xây siêu đập thủy điện

Theo kế hoạch, nhà máy sẽ tạo ra khoảng 300 tỷ kWh điện mỗi năm, tương đương gần gấp ba sản lượng của Đập Tam Hiệp - công trình thủy điện lớn nhất thế giới hiện nay. Đây là một trong những dự án trọng điểm trong chiến lược phát triển năng lượng sạch của Trung Quốc.

Theo tờ South China Morning Post, nhóm nghiên cứu do Cục Khảo sát Địa chất Trung Quốc (China Geological Survey) giám sát đã công bố kết quả khảo sát trên tạp chí khoa học Sedimentary Geology and Tethyan Geology.

Nghiên cứu xác định đới đứt gãy Paizhen chạy trực tiếp qua khu vực hồ chứa của dự án. Đây là đới đứt gãy được đánh giá vẫn còn hoạt động từ kỷ Pleistocene (Kỷ Băng hà) cho đến tận thời kỳ Holocene và vẫn có khả năng phát sinh động đất trong hiện tại.

Theo nhóm nghiên cứu, hoạt động kéo dài của đới đứt gãy đã khiến nền đá trong khu vực bị nứt vỡ, làm thay đổi đặc tính cơ học của nền móng và suy giảm khả năng chịu tải của địa chất.

Điều này đồng nghĩa không chỉ thân đập mà hàng loạt công trình phụ trợ như cầu, đường giao thông, đường hầm và hệ thống hạ tầng quanh hồ chứa đều có thể chịu ảnh hưởng nếu xảy ra hoạt động kiến tạo mạnh.

Các nhà địa chất cho biết địa hình khu vực xây dựng có nhiều lớp đất đá rời rạc, độ liên kết thấp và nằm trong vùng núi cao có độ dốc lớn của dãy Himalaya.

Khi hồ chứa tích nước trong thời gian dài, kết hợp với hoạt động của đới đứt gãy và các trận động đất trong tương lai, các sườn núi hai bên hồ có thể mất ổn định, làm gia tăng nguy cơ sạt lở đất quy mô lớn hoặc sụp đổ địa hình.

Theo nghiên cứu, đây là một trong những yếu tố cần được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế và thi công, bởi nếu xảy ra sạt lở lớn sẽ tác động trực tiếp đến an toàn vận hành của công trình.

Để chứng minh đới đứt gãy Paizhen vẫn còn hoạt động, nhóm nghiên cứu dẫn lại trận động đất Milin xảy ra tại Tây Tạng năm 2017 với độ lớn 6,9, có tâm chấn nằm gần đầu phía bắc của đới đứt gãy này.

Theo các nhà khoa học, sự kiện trên cho thấy khu vực vẫn tồn tại nguy cơ phát sinh động đất trong thời hiện đại. Nếu xảy ra địa chấn mạnh trong tương lai, hệ quả có thể là sạt lở đất, sụp đổ địa hình và ảnh hưởng đến các công trình kỹ thuật cũng như lực lượng thi công tại dự án.

Thay vì kết luận dự án không thể triển khai, nhóm nghiên cứu đưa ra hàng loạt khuyến nghị nhằm giảm thiểu rủi ro địa chất.

Các giải pháp được đề xuất gồm: Gia cố mái dốc quanh hồ chứa. Xây dựng hệ thống tường chắn và công trình giữ ổn định sườn núi. Tăng cường bảo vệ nền móng tại các khu vực có đứt gãy. Áp dụng các giải pháp kỹ thuật nhằm hạn chế nguy cơ sạt lở và sụp đổ địa hình trong quá trình vận hành lâu dài.

Trước khi xuất hiện cảnh báo địa chất, siêu dự án này đã khiến Ấn Độ và Bangladesh nhiều lần bày tỏ lo ngại.

Sông Yarlung Tsangpo sau khi chảy qua Tây Tạng sẽ vào bang Arunachal Pradesh và Assam của Ấn Độ với tên gọi Brahmaputra, sau đó tiếp tục chảy sang Bangladesh dưới tên Jamuna.

Giới chuyên gia tại hai quốc gia này lo ngại việc Trung Quốc kiểm soát dòng chảy ở thượng nguồn có thể ảnh hưởng đến nguồn nước, lượng phù sa, hệ sinh thái cũng như khả năng ứng phó lũ lụt tại khu vực hạ lưu.

Theo nhiều hãng truyền thông quốc tế, phát hiện mới từ chính các nhà khoa học Trung Quốc khiến cuộc tranh luận về siêu đập Yarlung Tsangpo bước sang một giai đoạn mới. Thay vì chỉ xoay quanh tác động môi trường và địa chính trị, vấn đề an toàn địa chất của công trình hiện cũng trở thành chủ đề được giới chuyên môn đặc biệt quan tâm.