Hố chôn tập thể ở công viên Lê Thị Riêng: Lời kể ám ảnh của hai nhân chứng sống

Gần 60 năm sau ngày chứng kiến hố chôn tập thể, hai nhân chứng có mặt mỗi ngày ở công viên Lê Thị Riêng (TPHCM), chờ các liệt sĩ được trở về.

Gần một tháng nay, góc công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TPHCM) trở thành nơi ông Nguyễn Văn Định (75 tuổi) có mặt từ sáng sớm đến khi trời tối. Chiếc túi đựng vé số từng theo ông rong ruổi khắp các tuyến phố nay được gác lại.

Thay vào đó là chiếc ghế nhựa nhỏ đặt sát khu vực khai quật - nơi mỗi ngày, từng nhát cuốc, từng xẻng đất được nâng niu bóc tách để tìm kiếm những người lính đã nằm lại suốt gần sáu thập kỷ.

Gần một tháng qua, ông Nguyễn Văn Định gác lại công việc bán vé số để có mặt mỗi ngày tại khu vực khai quật hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: Nguyễn Tiến

Mỗi khi lực lượng quy tập nâng thêm một bộ hài cốt khỏi lòng đất, người đàn ông tóc bạc lại lặng người. Đôi mắt đỏ hoe dõi theo từng động tác của những người lính làm nhiệm vụ. "Tôi chỉ mong tìm được hết các anh. Để các anh được trở về với đồng đội, với gia đình...", ông Định nghẹn giọng.

Ký ức 58 năm chưa từng phai nhạt

Năm 1968, ông Định mới 15 tuổi. Đó là những ngày sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân. Khu vực Nghĩa địa Đô Thành khi ấy liên tục có những chuyến xe tải chở thi thể các chiến sĩ hy sinh đến chôn cất. Suốt 58 năm trôi qua, ký ức ấy vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí người đàn ông nay đã bước sang tuổi 75.

Ông Nguyễn Văn Định (trái) và ông Phạm Văn Mưa theo dõi từng đợt khai quật, dõi theo hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: Nguyễn Tiến

"Cảnh cả đời tôi không quên là xe tải chở các chiến sĩ về. Các anh đã mất nhiều ngày rồi...", ông chậm rãi nhớ lại.

Ngày đó, cậu bé Định cùng đám bạn chỉ dám đứng từ xa nhìn những hố chôn tập thể được đào vội. Thi thể các chiến sĩ lần lượt được đưa xuống lòng đất, rồi xe ủi tiến vào san phẳng mặt bằng.

Bức ảnh tư liệu được xác định chụp năm 1968 tại nơi chôn cất các liệt sĩ ở khu vực nghĩa trang Đô Thành, nay là công viên Lê Thị Riêng.

"Tôi đứng nhìn từ đầu đến cuối. Sau này người ta đắp đất, xây công viên nên địa hình thay đổi nhiều lắm. Nhưng ký ức thì không bao giờ thay đổi", ông nói.

Gác chuyện mưu sinh để đợi các anh trở về

Khi lực lượng chức năng bắt đầu khảo sát, xác định khu vực hố chôn tập thể tại công viên Lê Thị Riêng, ông Định là một trong những nhân chứng đầu tiên tình nguyện hỗ trợ bằng chính ký ức của mình.

Từ đó đến nay, ông gần như nghỉ hẳn công việc bán vé số.

Ông Nguyễn Văn Định (áo xanh) và ông Phạm Văn Mưa (bìa trái) kể lại ký ức về các rãnh chôn tập thể tại nghĩa địa Đô Thành cũ với lãnh đạo TPHCM, góp phần hỗ trợ xác định vị trí tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Nguyễn Tiến

Ban ngày, ông ngồi sát khu vực khai quật, theo dõi từng vị trí đào. Có hôm, tối muộn ông vẫn nấn ná chưa về. Nhiều đêm, ông ngủ lại gần công viên để sáng hôm sau tiếp tục chứng kiến hành trình tìm kiếm.

Hình ảnh người đàn ông gầy gò với mái tóc bạc, lặng lẽ ngồi bên hàng rào công trường đã trở nên quen thuộc với những cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ. "Tôi nói với mấy anh bộ đội là nghỉ bán vé số luôn. Tiền thiếu thì còn xoay xở được, chứ chuyện này không thể bỏ. Các anh nằm dưới đó lâu quá rồi...", ông chia sẻ.

Mỗi lần phát hiện thêm một bộ hài cốt, ông lại lặng lẽ chắp hai tay trước ngực. Có những lúc, ông đứng bất động rất lâu, không nói một lời.

Người rửa từng bộ hài cốt gần 40 năm trước

Cách chỗ ông Định không xa là ông Phạm Văn Mưa (64 tuổi), một nhân chứng khác gắn bó với vùng đất này qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Thuở nhỏ, khoảng những năm 1972-1973, ông cùng đám trẻ trong xóm thường vào khu nghĩa địa Đô Thành bắt cua, bắt ốc. Hố nước lũ trẻ tắm ngày ấy thực chất là phần hố chôn tập thể bị sụt lún, đọng nước mưa sau nhiều năm.

Ông Phạm Văn Mưa chia sẻ những ký ức về khu vực nghĩa địa Đô Thành cũ, góp phần hỗ trợ lực lượng chức năng xác định vị trí hố chôn tập thể. Ảnh: Nguyễn Tiến

Ít ai ngờ hơn một thập kỷ sau, chính ông lại trực tiếp tham gia đưa những bộ hài cốt đầu tiên lên khỏi lòng đất.

Năm 1987, khi công viên Lê Thị Riêng được xây dựng, ông Mưa làm việc tại Công ty Công trình đô thị quận 10 (cũ). Trong quá trình đào hồ nước, công nhân liên tục phát hiện hài cốt. "Khoảng 20 bộ hài cốt được đưa lên. Chính tay tôi rửa từng bộ rồi chuyển về chùa An Quốc theo chỉ đạo", ông nhớ lại. Bởi vậy, từ ngày lực lượng chức năng triển khai đợt tìm kiếm mới, ông Mưa hầu như không bỏ sót một buổi khai quật nào.

"Mỗi lần thấy thêm một bộ hài cốt được tìm thấy là vừa mừng vừa xót. Mừng vì cuối cùng các anh cũng được trở về. Xót vì các anh đã nằm dưới lòng đất quá lâu...", ông nói.

Giữa công viên đông người qua lại, tiếng máy xúc, tiếng cuốc xẻng vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày. Dưới những tán cây xanh, hàng chục cán bộ, chiến sĩ miệt mài bóc từng lớp đất, nâng niu từng mẩu xương, từng chiếc cúc áo, từng di vật còn sót lại sau gần 60 năm.

Cuộc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng không chỉ là hành trình tìm lại những người đã ngã xuống mà còn góp phần khép lại nỗi day dứt kéo dài gần 60 năm. Ảnh: Nguyễn Tiến

Ở phía ngoài khu vực khai quật, hai người đàn ông tóc bạc vẫn lặng lẽ dõi theo từng chuyển động. Một người từng tận mắt chứng kiến những hố chôn tập thể sau Xuân Mậu Thân 1968. Một người từng trực tiếp nâng những bộ hài cốt đầu tiên lên khỏi lòng đất khi công viên được xây dựng gần bốn thập kỷ trước.

Hôm nay, họ lại tiếp tục chờ. Không phải để chứng kiến thêm một cuộc chia ly mà để đợi ngày những chiến sĩ năm xưa được trở về với đồng đội, được xác định danh tính, được gọi đúng tên mình và được thắp một nén hương sau gần sáu thập kỷ nằm lại giữa lòng thành phố.

Đến ngày 17/7, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TPHCM cho biết, trong quá trình tiếp tục tìm kiếm tại khu vực công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng), lực lượng làm nhiệm vụ đã quy tập thêm 3 hài cốt liệt sĩ. Tính đến hết ngày 17/7, tổng số hài cốt liệt sĩ được tìm thấy tại khu vực này là 96 hài cốt cùng 2 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể.