Đọc vạn thiên thư không bằng minh sư chỉ đường: 'Quân sư' duy nhất cố vấn cho cả 3 đời Tổng bí thư Trung Quốc - mặt lạnh như tiền, thâm trầm như nước, khiến người quyền lực nhất cũng phải nể

Trong lịch sử phương Đông, phía sau nhiều nhà lãnh đạo kiệt xuất thường là những quân sư có tầm nhìn chiến lược. Lưu Bị gắn với Gia Cát Lượng, Tào Tháo có Quách Gia, còn Tôn Quyền có Chu Du.

Bước sang thời hiện đại, mô hình "quân sư" ấy vẫn được nhiều học giả và giới quan sát nhắc đến khi nói về chính trường Trung Quốc, với cái tên nổi bật là Vương Hỗ Ninh. Ông được mệnh danh là "quân sư", đi lên từ giới học thuật và trở thành một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất đối với đường lối phát triển của Trung Quốc trong hơn ba thập kỷ qua.

Ông Vương Hỗ Ninh

Từ giáo sư Đại học đến "quân sư" quyền lực

Vương Hỗ Ninh sinh năm 1955 tại thị xã Lai Châu, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Ông học chuyên ngành tiếng Pháp ở đại học rồi lấy bằng cao học ngành quan hệ quốc tế. Trước khi tham gia vào chính trường, ông nghiên cứu về quan hệ quốc tế tại Đại học Phúc Đán (Thượng Hải).

Sau khi tốt nghiệp cao học chuyên ngành Chính trị quốc tế tại Đại học Phục Đán, ông ở lại giảng dạy và nhanh chóng trở thành một trong những giáo sư trẻ có ảnh hưởng của trường, từng giữ cương vị Trưởng khoa Chính trị quốc tế rồi Viện trưởng Trường Luật Phục Đán.

Năm 1995, Vương Hỗ Ninh được điều về công tác tại Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc - cơ quan tham mưu chiến lược của ban lãnh đạo cấp cao. Đây được xem là dấu mốc đưa ông từ giới học thuật bước vào trung tâm hoạch định chính sách của Trung Quốc.

Khác với nhiều quan chức cấp cao trưởng thành từ chính quyền địa phương hoặc quân đội, con đường thăng tiến của Vương Hỗ Ninh gần như hoàn toàn dựa trên nền tảng nghiên cứu, hoạch định chính sách và tư duy chiến lược.

Vương Hỗ Ninh được mệnh danh là "quốc sư 3 đời" của Trung Quốc

Điều khiến Vương Hỗ Ninh trở thành trường hợp đặc biệt là việc ông tiếp tục giữ vai trò quan trọng dưới ba thế hệ Tổng Bí thư liên tiếp gồm Giang Trạch Dân, Hồ Cẩm Đào và Tập Cận Bình.

Tên tuổi của ông thường được gắn với những hệ thống lý luận quan trọng của từng giai đoạn phát triển.

Dưới thời Giang Trạch Dân là học thuyết "Ba đại diện", mở rộng cơ sở đại diện của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Đến thời Hồ Cẩm Đào, ông được xem là một trong những người góp phần xây dựng "Quan điểm phát triển khoa học", nhấn mạnh phát triển cân bằng và bền vững.

Khi Tập Cận Bình lên nắm quyền, Vương Hỗ Ninh tiếp tục tham gia xây dựng hệ thống lý luận với "Tư tưởng Tập Cận Bình về chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc trong thời đại mới", trong đó "Giấc mơ Trung Hoa" trở thành một trong những thông điệp nổi bật nhất.

Ông Vương Hỗ Ninh là người thân cận với Chủ tịch Tập và thường tháp tùng ông Tập trong nhiều chuyến đi quan trọng.

Giới quan sát quốc tế vì thế thường gọi ông là "quân sư", "bộ não" hay "kiến trúc sư tư tưởng" đứng sau nhiều định hướng chiến lược của Trung Quốc.

Nổi tiếng với thuyết "Tân chuyên chính"

Năm 1988, Vương Hỗ Ninh có thời gian nghiên cứu tại nhiều trường đại học ở Mỹ. Những trải nghiệm này sau đó được ông ghi lại trong cuốn sách "Nước Mỹ chống lại chính mình" (America Against America), xuất bản năm 1991.

Ba điểm khiến ông hết sức ấn tượng với nước Mỹ là: năng lực sáng tạo, sức mạnh của nền kinh tế tư bản, và sự chuyển giao quyền lực trong hòa bình giữa các chính quyền. Ông nhận định không thể coi nhẹ chủ nghĩa tư bản. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, Vương Hỗ Ninh cũng nhìn ra những hạn chế của nền dân chủ Mỹ nhưng không phê phán cực đoan.

Ông không đề cao mô hình dân chủ Mỹ, mà muốn phác họa và thực hiện một nền dân chủ đích thực cho Trung Quốc. Từ cuối những năm 1980, chủ thuyết "Tân chuyên chính - Neoauthoritarianism", mà ông là tác giả trụ cột, không ủng hộ quan điểm mở rộng tự do chính trị, chuyển đổi dân chủ.

Thay vào đó, ông khẳng định nhu cầu tập trung quyền lực xoay quanh một nhà lãnh đạo quyền uy - người có thể đưa đất nước thực hiện những bước đột phá. Có thể thấy, khi nhấn mạnh vai trò của nhà lãnh đạo quyền uy, hạt nhân quyền lực của hệ thống chính trị, thì về thực chất ông Vương đã cải biến mô hình lãnh đạo tập thể vốn đã tồn tại thời gian dài trước đó ở Trung Quốc.

Để giúp Trung Quốc tránh lặp lại sự hỗn loạn như thời cách mạng văn hóa, qua đó bảo đảm sự ổn định chính trị, tạo tiền đề cho sự phát triển của Trung Quốc, ông đề cao triết lý Pháp trị, vốn là di sản truyền thống Trung Hoa, chứ không phải triết lý Pháp quyền của phương Tây. Những động thái siết chặt kỷ cương, kỷ luật cả trong nội bộ đảng và trên bình diện xã hội ở Trung Quốc từ những năm 1990 trở lại đây là minh chứng cho sự trở lại với truyền thống Pháp trị Trung Hoa.

Về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị trong giai đoạn đổi mới đất nước, thuyết "Tân chuyên chính" đề cao nhu cầu phát triển kinh tế hơn mở rộng dân chủ. Theo đó, do đặc thù quốc gia, Trung Quốc sẽ không thể có tự do và dân chủ nếu không duy trì được sự ổn định chính trị. Dân chủ không phải là động lực mà là hệ quả tất yếu sẽ diễn ra sau khi nước này hoàn thành các giai đoạn cải cách kinh tế - xã hội.

Để thực hiện sứ mệnh chấn hưng đất nước, thuyết 'Tân chuyên chính" không chỉ coi Đảng Cộng Sản Trung Quốc là đội tiền phong của giai cấp công nhân, mà còn là đại diện cho các nhu cầu phát triển lực lượng sản xuất tiến bộ, cho xu hướng phát triển hiện đại của văn hóa, và cho lợi ích của số đông dân chúng.

Những quan điểm này được nhiều học giả cho rằng đã có ảnh hưởng nhất định đến cách tiếp cận quản trị của Trung Quốc trong nhiều năm qua.

Mô hình "quân sư" trong chính trị hiện đại

Không giống nhiều chính trị gia nổi bật, Vương Hỗ Ninh gần như không xuất hiện trước truyền thông. Ông hiếm khi trả lời phỏng vấn, rất ít phát biểu công khai và chủ yếu hoạt động phía sau các quyết sách lớn.

Các nhà quan sát cho rằng chính phong cách kín tiếng cùng việc không xây dựng phe cánh chính trị đã giúp ông duy trì được vị thế qua nhiều lần chuyển giao quyền lực cũng như trong các chiến dịch chống tham nhũng quy mô lớn của Trung Quốc.

Từ năm 2023, Vương Hỗ Ninh giữ cương vị Chủ tịch Chính hiệp toàn quốc Trung Quốc, đồng thời tiếp tục là Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị khóa XX. Ông vẫn được đánh giá là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất tới quá trình hoạch định chiến lược và xây dựng hệ thống lý luận của ban lãnh đạo Trung Quốc hiện nay.

Theo nhiều chuyên gia nghiên cứu chính trị Trung Quốc, sự nghiệp của Vương Hỗ Ninh phản ánh một đặc điểm đáng chú ý trong bộ máy lãnh đạo nước này: vai trò của đội ngũ chiến lược gia và cố vấn chính sách.

Nếu lãnh đạo chính trị là người đưa ra quyết định cuối cùng, thì các nhà hoạch định chiến lược như Vương Hỗ Ninh đóng vai trò nghiên cứu, xây dựng lý luận và cung cấp nền tảng tư tưởng cho các chính sách lớn.

Sau hơn 30 năm tham gia hoạch định chính sách ở cấp cao, Vương Hỗ Ninh vẫn được xem là một trong những nhân vật đặc biệt nhất của chính trường Trung Quốc, khi ảnh hưởng của ông không nằm ở các bài phát biểu hay hoạt động trước công chúng, mà ở những tư tưởng và chiến lược được thể hiện trong các định hướng phát triển của quốc gia đông dân nhất thế giới.