Chuyện về người có '25 năm gián đoạn suy nghĩ' đoạt giải 'Nobel Toán học' và 'tinh hoa' từng nằm trong viện tâm thần

John Forbes Nash Jr. là một trong những nhà toán học xuất sắc nhất thế kỷ 20, người đã làm thay đổi nền kinh tế học hiện đại bằng những công trình về "lý thuyết trò chơi". Cuộc đời của ông là hành trình đặc biệt, đi từ đỉnh cao trí tuệ, rơi xuống vực sâu của bệnh tâm thần, rồi trở lại đỉnh vinh quang với giải Nobel và trở thành nguồn cảm hứng cho hàng triệu người trên thế giới.

John Nash - nhà toán học vĩ đại của thế kỷ 20

John Nash sinh ngày 13/6/1928 tại bang West Virginia (Mỹ). Ngay từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu đặc biệt về toán học nhưng lại là một cậu bé ít nói, sống khép kín và không giỏi giao tiếp. Sau khi tốt nghiệp Học viện Công nghệ Carnegie (nay là Đại học Carnegie Mellon), ông tiếp tục theo học tại Đại học Princeton, một trong những trung tâm nghiên cứu toán học danh tiếng nhất thế giới.

Chỉ mới 21 tuổi, Nash đã hoàn thành luận án tiến sĩ dài chưa đầy 30 trang nhưng đủ để làm thay đổi lịch sử kinh tế học. Trong luận án này, ông đưa ra khái niệm "Cân bằng Nash" (Nash Equilibrium), nền tảng của Lý thuyết trò chơi bất hợp tác. Lý thuyết của ông giúp giải thích cách các cá nhân, doanh nghiệp hay quốc gia đưa ra quyết định khi lợi ích của mỗi bên phụ thuộc vào lựa chọn của bên còn lại.

John Nash trong ngày tốt nghiệp tiến sĩ ở Princeton năm 1950.

Ngày nay, Cân bằng Nash được ứng dụng rộng rãi trong kinh tế, tài chính, chính trị, quân sự, đàm phán quốc tế, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và nhiều lĩnh vực khác. Đây được xem là một trong những công trình khoa học có sức ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ 20.

Nhờ tài năng xuất chúng, Nash nhanh chóng trở thành giảng viên và nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), đồng thời có nhiều hoạt động học thuật tại Đại học Princeton. Thời điểm đó, ông được đánh giá là một trong những ngôi sao sáng nhất của giới toán học Mỹ.

Tuy nhiên, khi sự nghiệp đang ở đỉnh cao, biến cố lớn bất ngờ xảy ra. Năm 1959, khi mới ngoài 30 tuổi, John Nash được chẩn đoán mắc bệnh tâm thần phân liệt thể hoang tưởng. Ông thường xuyên xuất hiện những ảo giác, tin rằng mình nhận được các mật mã bí mật hoặc đang bị các thế lực theo dõi.

Căn bệnh khiến Nash nhiều lần phải nhập viện điều trị. Ông gần như đánh mất sự nghiệp khoa học, các công trình nghiên cứu bị gián đoạn và cuộc sống cá nhân cũng rơi vào khủng hoảng. Trong giai đoạn đó, ông và người vợ Alicia Larde ly hôn, dù bà vẫn luôn âm thầm dõi theo và giúp đỡ ông.

Alicia sở hữu ngoại hình xinh đẹp nổi bật

Đến năm 1970, Nash quyết định không tiếp tục điều trị nội trú và quay trở lại Princeton. Dù không còn giữ chức vụ chính thức, nhà trường vẫn tạo điều kiện để ông tự do ra vào khuôn viên trường.

Suốt nhiều năm sau đó, hình ảnh John Nash lặng lẽ đi bộ trong khuôn viên Đại học Princeton đã trở nên quen thuộc. Người ta thường thấy một người đàn ông gầy gò, tóc tai bù xù, ánh mắt xa xăm, lang thang giữa các tòa nhà, thỉnh thoảng dừng lại trước bảng đen để viết kín những phương trình toán học.

Một số sinh viên không hiểu câu chuyện phía sau nên từng trêu chọc ông. Nhưng phần lớn giảng viên và đồng nghiệp đều dành cho Nash sự tôn trọng đặc biệt. Họ không coi ông là một người "điên", mà là một thiên tài đang phải chiến đấu với căn bệnh của chính mình. Princeton chưa bao giờ xua đuổi ông mà để ông tự do sinh hoạt trong trường như một thành viên của cộng đồng học thuật.

Những năm 80, John dần hồi phục và năm 1994, ông nhận giải Nobel Kinh tế nhờ vào "Lý thuyết trò chơi" mà ông đã hoàn thành khi còn trẻ. Mùa xuân năm 2001, Alicia và John tái hôn sau 38 năm ly hôn.

Trong suốt thời gian đó, Alicia Nash cũng trở thành chỗ dựa lớn nhất của ông. Dù đã ly hôn, bà vẫn chăm sóc, động viên và sau này hai người tái hôn vào năm 2001. Nhiều người cho rằng sự kiên trì và tình yêu của Alicia đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục của John Nash.

Đến cuối thập niên 1980, các triệu chứng của Nash dần thuyên giảm. Ông gọi quá trình này là sự "tự hồi phục bằng lý trí", khi dần học cách phân biệt giữa thực tế và những ảo giác do căn bệnh tạo ra.

Năm 1994, sau nhiều năm được giới khoa học đề cử, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển quyết định trao Giải Nobel Kinh tế cho John Nash cùng John C. Harsanyi và Reinhard Selten vì những đóng góp mang tính nền tảng cho lý thuyết trò chơi bất hợp tác.

Hai giải thưởng cao quý nhất mà ông đạt được là Nobel Kinh tế và giải Abel - được đánh giá là phiên bản của Nobel toán học

Trong bản tự thuật gửi Ủy ban Nobel, Nash viết: "Sau 25 năm gián đoạn trong tư duy, giờ đây tôi tin rằng mình vẫn có thể tạo ra những giá trị từ các nghiên cứu hiện tại hoặc từ những ý tưởng mới sẽ đến trong tương lai".

Câu nói ấy được xem là minh chứng rõ nét nhất cho nghị lực phi thường của nhà toán học thiên tài.

Năm 2001, câu chuyện cuộc đời của John Nash được Hollywood chuyển thể thành bộ phim A Beautiful Mind (Một tâm hồn đẹp), với nam diễn viên Russell Crowe thủ vai chính và Jennifer Connelly vào vai Alicia Nash.

Một khoảnh khắc lãng mạn trong bộ phim "A Beautiful Mind".

Bộ phim ra mắt cuối năm 2001, thu về hơn 313 triệu USD trên toàn cầu và giành 4 giải Oscar, trong đó có hạng mục Phim hay nhất. Không chỉ tái hiện hành trình khoa học của Nash, tác phẩm còn khắc họa sâu sắc cuộc chiến kéo dài hàng chục năm giữa thiên tài và căn bệnh tâm thần, cũng như sức mạnh của tình yêu, sự kiên trì và lòng bao dung.

Ngày 23/5/2015, chỉ vài ngày sau khi nhận Giải thưởng Abel - được xem là "Nobel của Toán học", John Nash và vợ Alicia không may qua đời trong một vụ tai nạn giao thông tại bang New Jersey (Mỹ). Ông hưởng thọ 86 tuổi.

Đến nay, John Nash vẫn được xem là biểu tượng của trí tuệ, nghị lực và khát vọng vượt lên nghịch cảnh. Cuộc đời ông cho thấy rằng một con người có thể đánh mất rất nhiều vì bệnh tật, nhưng với sự đồng hành của gia đình, bạn bè và cộng đồng, họ vẫn có thể tìm lại chính mình và tiếp tục tạo ra những giá trị có ý nghĩa cho nhân loại.