Tại sao hầu hết các loài, kể cả con người, đều có xu hướng con đực theo đuổi con cái mà không phải ngược lại?

Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy trong tự nhiên có nhiều động vật là giống đực vào kỳ sinh sản sẽ dốc toàn lực để thu hút bạn tình là những con cái. Ví dụ con công đực xòe đuôi thành hình quạt, con ếch đực kêu liên hồi bên bờ ao, và con hươu đực sẽ húc nhau đến gãy sừng để giành quyền giao phối...

Mặt khác, đối với con người thường thì đàn ông lại là người chủ động mở lời tán tỉnh trước người phụ nữ họ thích. Nhiều người cho rằng đây là sự "phân công lao động" bẩm sinh giữa nam và nữ, nhưng sự thật thì khắc nghiệt hơn nhiều - đó là một "tính toán chọn lọc" của tự nhiên đã diễn ra hàng trăm triệu năm, và nó chẳng liên quan gì đến giới tính cả. Mấu chốt nằm ở chỗ ai đầu tư nhiều hơn vào việc sinh sản.

Yếu tố đầu tiên trong phép tính này liên quan đến chi phí của tinh trùng và trứng. Đối với con đực, tinh trùng được sản xuất trên "dây chuyền công nghiệp", với hàng trăm triệu tinh trùng được sản xuất cùng một lúc. Mỗi tinh trùng đều nhẹ và nhỏ, vì vậy việc lãng phí một vài tinh trùng không phải là vấn đề lớn.

Ngược lại, con cái lại tuân theo một logic hoàn toàn khác: trứng được tính theo "số lượng", chỉ có khoảng bốn trăm quả được sản sinh trong suốt cuộc đời, mỗi quả đều lớn, giàu chất dinh dưỡng và có giá trị gấp hàng chục nghìn lần so với tinh trùng. 

Khi chênh lệch giá cả ngày càng lớn, các quy luật thị trường sẽ tự động phát huy tác dụng. Trứng vừa khan hiếm lại vừa đắt đỏ, khiến chúng trở thành mặt hàng hiếm hoi đối với con cái; ngược lại, con đực lại có lượng tinh trùng dồi dào mà không biết sử dụng vào đâu, dẫn đến tình trạng dư thừa nguồn lực.

Để duy trì quyền kiểm soát lãnh thổ và giao phối với những con cái trong đàn, sư tử đực phải liên tục đánh bại những con đực khác.

Khi cung vượt cầu, bên muốn chốt giao dịch phải hạ mình xuống để cạnh tranh, tranh giành và nịnh bợ; bên có nguồn cung không đủ có thể thong thả chờ đợi. Đây không phải là vấn đề ai cứng rắn hay mềm yếu; mà chính mối quan hệ cung cầu đã quyết định cách tiếp cận.

Nhưng chỉ đếm số lượng giao tử thôi là chưa đủ; điều thực sự quyết định tình trạng này chính là chi phí nuôi dưỡng con. Ở hầu hết các loài, gánh nặng của việc mang thai, sinh nở, cho con bú và ấp trứng hoàn toàn dồn lên vai con cái.

Trong giai đoạn này, con cái trở nên chậm chạp và nặng nề, phải liên tục tích trữ năng lượng đồng thời đề phòng kẻ săn mồi - thực tế là nó đang đánh cược với mạng sống của mình. Trong khi đó, nhiều con đực chỉ đơn giản là quay lưng bỏ đi sau khi giao phối. Chẳng hạn như một số loài cá và ếch đực hầu như không tham gia vào việc nuôi dưỡng con cái sau khi giao phối.

Với áp lực chi phí ngày càng cao, con cái đương nhiên phải rất cẩn thận khi chọn bạn đời. Cơ hội vốn đã khan hiếm, và một lựa chọn sai lầm có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng, vì vậy con cái phải đặt cược vào con đực có gen mạnh nhất và có khả năng cung cấp nguồn lực tốt nhất.

Mùa sinh sản, chim bói cá đực sẽ săn những con cá lớn hoặc mồi ngon, sau đó mang đến và nhường lại cho chim cái. Đây là thước đo trực tiếp cho thấy khả năng chăm sóc và nuôi dưỡng con non của chim đực trong tương lai. Nếu con mái chấp nhận "món quà" được trao, đó là tín hiệu đồng ý ghép đôi. 

Do đó, con cái đương nhiên nắm giữ "quyền phủ quyết", trở thành người chấm thi, ra đề và lựa chọn. Để vượt qua bài kiểm tra, con đực phải thể hiện điều gì đó đáng kể: Bộ lông phải đủ rực rỡ, kích thước phải đủ lớn và lãnh thổ phải đủ rộng hay sức mạnh vượt trội hơn những con đực khác trong đàn. Về cơ bản, chúng đang phô bày một "bản lý lịch chi tiết" để chứng minh sức mạnh của mình cho con cái thấy.

Tiếp theo là chọn lọc tự nhiên, hoạt động như một cái sàng, liên tục lọc và củng cố các quy luật này. Theo thời gian, những cá thể đực dám theo đuổi, cạnh tranh và thể hiện khả năng của mình có nhiều cơ hội "lọt vào mắt" của con cái hơn. Sau khi hoàn thành việc giao phối, bản chất "chủ động" này của con đực được truyền lại cho các thế hệ sau cùng với gen với chúng; trong khi những cá thể đực yếu, không có khả năng cạnh tranh giành quyền giao phối với con cái sẽ chẳng thể tạo được thế hệ tiếp theo, gen của chúng cũng bị tiêu diệt.

Trong môi trường sống hoang dã, những con cái có con mắt tinh tường, biết chọn con đực chất lượng cao, thế hệ con non của chúng sau khi ra đời thường có tỷ lệ sống sót cao hơn. Theo thời gian, "con đực chủ động tán tỉnh và con cái sàng lọc, lựa chọn" đã trở thành một đặc điểm cố hữu của hầu hết các loài.

Với đặc tính riêng mà con đực của mỗi loài vật có những nghi thức, phương pháp tán tỉnh khác biệt: Loài chim đực dùng tiếng hót hay bộ lông sặc sỡ, điệu nhảy nhót của nhện đực, ánh sáng phát ra từ đom đóm đực, vóc dáng và bờm của sư tử đực... Tất cả đều liên quan đến việc con đực trình diễn khả năng trên "sân khấu" trong khi con cái quan sát và thể hiện sự tán thành. Tuy nhiên, trong tự nhiên rất đa dạng nên vẫn có những trường hợp ngoại lệ.

Cá ngựa đực được biết đến như những "bà vú" của tự nhiên. Chúng có một túi ấp trứng ở bụng và tự mình ấp con. Vai trò ấp trứng của cá ngựa đực đồng nghĩa giảm đáng kể "chi phí" nuôi con cho cá ngựa cái. Khi tới thời điểm giao phối, cá ngựa cái phải chủ động tán tỉnh, và chuyển trứng vào túi của cá ngựa đực.

Điều tương tự cũng áp dụng cho rồng biển lá; con cái thường lớn hơn và hung dữ hơn, trong khi con đực lại trở thành đối tượng bị săn đuổi. Từ hai ví dụ phản chứng này không những không lật đổ quy luật mà còn củng cố thêm: Việc con đực hay cái chủ động theo đuổi bạn tình không quyết định nhiều bởi giới tính, mà do việc con nào chi phí nhiều hơn cho việc nhân giống và con nào có số lượng giao tử hiếm hơn.

Khi nói đến con người, mọi chuyện không đơn giản như vậy, bởi vì chúng ta có thứ mà các loài khác không có, đó chính là văn hóa.

Khi nền văn minh phát triển, gánh nặng lao động chân tay và kiếm sống ngày càng dồn lên vai nam giới, trong khi việc sinh nở và chăm sóc con cái lại phụ thuộc nhiều hơn vào phụ nữ. Sự phân công lao động trong xã hội này dường như củng cố thêm bản năng sinh học, khiến quan niệm "nam giới nên chủ động" không chỉ là một khái niệm sinh lý mà còn là vấn đề tư duy.

Nhưng khi phụ nữ lựa chọn bạn đời, việc chỉ nhìn vào ngoại hình và vóc dáng không còn đơn giản nữa. Tính cách có hợp nhau không, kỹ năng "giường chiếu" có hoà hợp, nhân cách vững vàng và khả năng giải quyết vấn đề đáng tin cậy đều nằm trong danh sách những yếu tố cần cân nhắc đối với phụ nữ. 

Phương pháp theo đuổi của nam giới cũng đã phát triển, từ kiểu cổ xưa "xem mình có thể mang được con mồi nặng bao nhiêu" đến ngày nay với sự quan tâm, bầu bạn, mang lại cảm giác an toàn và xây dựng cuộc sống tốt đẹp cùng nhau. Các chiến lược đã trở nên tinh vi hơn nhiều. Điều thú vị hơn nữa là trong những năm gần đây, ngày càng nhiều phụ nữ chủ động hơn.

Điều này cho thấy rằng mặc dù con người đã mang trong mình bản năng chọn lọc của tự nhiên sau hàng trăm triệu năm, nhưng cuối cùng họ không chỉ bị ràng buộc bởi bản năng như bất cứ loài vật nào khác. Khi phụ nữ đạt được sự độc lập về kinh tế và nâng cao địa vị xã hội, khuôn mẫu cũ về "ai chủ động tán tỉnh trước" bắt đầu được nới lỏng.

Văn hóa, với tư cách là một sức mạnh, có khả năng thay đổi hoặc thậm chí viết lại kịch bản mà bản năng mang lại cho chúng ta; chính điều này làm nên bản chất con người.

Hiện nay, nhiều nơi đang đối mặt với thực tế là như cầu kết hôn và sinh con đang giảm sút. Nhiều địa phương đưa ra loạt chính sách với các khoản trợ cấp chăm sóc trẻ em, hỗ trợ sinh nở nhằm mục đích giảm bớt gánh nặng cho giới trẻ, nhằm thúc đẩy gia tăng dân số.

Nói cách khác, khi xã hội sẵn sàng chia sẻ chi phí cao của việc nuôi dạy con cái, về mặt lý thuyết, cán cân trong quan hệ giới tính sẽ chuyển dịch theo hướng cân bằng hơn.

Một khi hiểu được bản chất này, bạn sẽ có cái nhìn rõ ràng hơn về các mối quan hệ: chưa bao giờ có một quy tắc bất di bất dịch nào được ai đó ban hành rằng "đàn ông theo đuổi phụ nữ", mà đó là một quán tính được hình thành bởi sự tiến hóa và văn minh.