Thời xưa, vỏ sò dùng làm tiền, vậy tại sao người nghèo không ra bờ biển nhặt về để trở nên giàu có?

Vỏ sò - đồng tiền đầu tiên của nhân loại và câu chuyện ít người biết

Vỏ sò vốn là thứ có thể dễ dàng bắt gặp ở các bãi biển, nhưng ít ai biết rằng đây từng là một trong những loại tiền tệ đầu tiên được sử dụng rộng rãi trên thế giới. Trước khi con người bước vào thời đại tiền kim loại, tiền vỏ sò có vị thế tương đương với vàng bạc ngày nay.

Trung Quốc là một trong những quốc gia sử dụng tiền vỏ sò sớm nhất. Dấu ấn của loại tiền này vẫn còn hiện diện trong hệ thống chữ Hán hiện đại. Nhiều chữ liên quan đến tiền bạc và tài sản đều mang bộ "Bối" (貝) như: tài (財), hàng hóa (貨), mua (購), buôn bán (販), chi phí (費), vay mượn (貸), sổ sách (賬)... Điều đó cho thấy ảnh hưởng sâu rộng của tiền vỏ sò đối với nền văn minh phương Đông.

Tiền thời xưa là vỏ sò

Ngay trong câu mở đầu nổi tiếng của Luận Ngữ: "Có bạn từ phương xa đến, chẳng phải là điều vui sao?", chữ "bằng" (朋) cũng có nguồn gốc từ tiền vỏ sò. Vào thời nhà Thương, năm chiếc vỏ sò được xâu thành một chuỗi, hai chuỗi hợp lại gọi là một "bằng". Khi có khách quý đến nhà, chủ nhân sẵn sàng lấy một "bằng" tiền vỏ sò để mua thức ăn tiếp đãi, thể hiện sự coi trọng đối với người khách. Từ đó, khái niệm "bằng hữu" (朋友) cũng dần hình thành.

Theo sử liệu, nữ tướng nổi tiếng Phụ Hảo thời nhà Thương từng dùng 700 "bằng" tiền vỏ sò để mua khoảng 90 mẫu ruộng tốt, cho thấy sức mua của loại tiền này khi ấy rất lớn.

Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi: nếu vỏ sò có thể nhặt khắp bờ biển thì tại sao người nghèo thời xưa không ra biển nhặt thật nhiều để trở nên giàu có?

Vì sao người xưa chọn vỏ sò làm tiền?

Tiền vỏ sò được cho là xuất hiện từ cuối thời nhà Hạ và bắt đầu được sử dụng phổ biến dưới thời nhà Thương. Khi sản xuất phát triển, hình thức đổi hàng lấy hàng dần bộc lộ nhiều bất tiện, vì vậy con người bắt đầu tìm kiếm một "vật ngang giá chung" để làm phương tiện trao đổi.

Trong lịch sử, không chỉ có vỏ sò được dùng làm tiền. Người Maya từng sử dụng hạt ca cao làm đơn vị trao đổi. Chẳng hạn, một con thỏ có giá 10 hạt ca cao, còn một con dao đá núi lửa trị giá 30 hạt, từ đó có thể quy đổi một con dao bằng ba con thỏ.

Theo Sử ký - Bình Chuẩn thư, ngoài vỏ sò, người xưa còn sử dụng mai rùa, kim loại, vải vóc... như những phương tiện thanh toán.

Tuy nhiên, để trở thành tiền tệ, một vật phải đáp ứng nhiều điều kiện như dễ mang theo, khó hư hỏng, thuận tiện trong việc đếm và đặc biệt là phải đủ khan hiếm. Nếu ai cũng có thể dễ dàng sở hữu thì nó sẽ không còn giá trị làm tiền.

Vì sao người nghèo không thể giàu lên nhờ nhặt vỏ sò?

Khoảng ba đến bốn nghìn năm trước, giao thông vô cùng khó khăn. Phần lớn người dân sống cả đời trong khu vực mình sinh ra. Với những người ở nội địa, việc đi bộ ra biển để nhặt vỏ sò gần như là chuyến đi không có ngày trở về.

Ngay cả những người sống ven biển cũng không dễ làm giàu. Khi vỏ sò trở thành tiền tệ, các thương nhân sẽ thu mua với số lượng lớn rồi vận chuyển vào nội địa. Chi phí vận chuyển cao khiến họ luôn tìm cách ép giá người khai thác.

Những người trực tiếp mò vỏ sò cũng phải bỏ nhiều công sức, lại không có quyền mặc cả với thương lái nên lợi nhuận thu được rất thấp. Vì vậy, việc trở nên giàu có chỉ nhờ nhặt vỏ sò gần như là điều không thể.

Không phải chiếc vỏ sò nào cũng có thể trở thành tiền

Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy chỉ một số loài vỏ sò cực kỳ hiếm mới đủ điều kiện trở thành tiền tệ, như ốc hổ, ốc bối... Đây đều là những loài thuộc họ ốc tiền quý hiếm, có thể ví như những loài động vật hoang dã quý hiếm ngày nay.

Sau khi được khai thác, vỏ sò còn phải trải qua nhiều công đoạn gia công như mài nhẵn mặt sau, khoan lỗ để xâu thành chuỗi, vừa thuận tiện lưu thông vừa dùng làm đồ trang sức.

Đến giữa thời nhà Thương, tiền vỏ sò vẫn có giá trị rất lớn. Đối với các quan lại, được vua ban thưởng tiền vỏ sò là một vinh dự đặc biệt.

Tiền vỏ sò dần biến mất khi bước vào thời đại kim loại

Khi con người bước sang thời kỳ đồ đồng, những hạn chế của tiền vỏ sò bắt đầu bộc lộ. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, số lượng vỏ sò tự nhiên không còn đáp ứng được nhu cầu lưu thông.

Ban đầu, người ta đúc đồng thành hình vỏ sò để thay thế, gọi là tiền đồng hình vỏ sò. Đến thời Xuân Thu - Chiến Quốc, hàng loạt loại tiền kim loại như tiền tròn, tiền dao, tiền mai xuất hiện và dần thay thế hoàn toàn tiền vỏ sò. Sau này, chúng tiếp tục phát triển thành loại tiền đồng lỗ vuông quen thuộc trong lịch sử Trung Hoa.

Dù vậy, tiền vỏ sò không hoàn toàn biến mất ngay lập tức. Tận thế kỷ XVII, các nhà thám hiểm châu Âu vẫn ghi nhận nhiều bộ lạc da đỏ ở Bắc Mỹ còn sử dụng loại tiền cổ xưa này. Điều đó cho thấy tiền vỏ sò đã có một sức sống bền bỉ và tồn tại lâu dài hơn nhiều người vẫn nghĩ.