Tại sao Tokyo không phải là thủ đô của Nhật Bản? Đâu mới là thủ đô chính thức?

Nhiều người cho rằng Tokyo là thủ đô của Nhật Bản. Đây là nơi đặt trụ sở chính phủ, nơi Hoàng đế sinh sống, xuất hiện trên bản đồ, thị thực, các tuyến bay và là điểm đến của hàng triệu du khách mỗi năm.

Tuy nhiên, có một sự thật lịch sử đáng ngạc nhiên: Tokyo chưa từng được luật pháp chính thức tuyên bố là thủ đô của Nhật Bản. Điều này đồng nghĩa với việc về mặt pháp lý, nước Nhật không có một thủ đô chính thức nào được chỉ định bằng luật. Chi tiết này mở ra một góc nhìn về cách nước Nhật hiện đại đã phát triển.

Kyoto: Thủ đô hoàng gia ban đầu

Trong hơn 1.000 năm, trung tâm của Nhật Bản không phải là Tokyo mà là Kyoto. Bắt đầu từ năm 794 sau Công nguyên, Kyoto đóng vai trò là thủ đô hoàng gia và là nơi ở của Hoàng đế.

Mô hình kinh đô cổ được xây dựng vào năm 794.

Trái ngược với hình dung của nhiều người, Hoàng đế không phải lúc nào cũng nắm quyền lực chính trị trực tiếp. Trong phần lớn lịch sử Nhật Bản, vai trò của Hoàng đế chủ yếu mang tính chất nghi lễ. Kể từ thế kỷ 12, quyền lực hành chính và quân sự thực tế nằm trong tay Shogun (Tướng quân) - một nhà lãnh đạo quân sự do Hoàng đế bổ nhiệm. Mối quan hệ này có phần giống với một vị vua mang tính biểu tượng và một thủ tướng đầy quyền lực hoặc một chính phủ quân sự.

Chính phủ quân sự có ảnh hưởng lớn nhất xuất hiện vào năm 1603, khi Tokugawa Ieyasu trở thành Shogun. Vì các lý do chính trị, thay vì cai trị từ Kyoto hay quê hương Shizuoka ngày nay, Tokugawa Ieyasu đã thành lập chính phủ của mình tại Edo - thành phố mà ngày nay gọi là Tokyo.

Chân dung Tokugawa Ieyasu

Trong hơn 260 năm, Mạc phủ Tokugawa đã cai trị Nhật Bản từ Edo trong khi Hoàng đế vẫn ở Kyoto như một biểu tượng. Trong giai đoạn này, Edo đã phát triển thành một trong những thành phố lớn nhất và quyền lực nhất thế giới, ngay cả trước khi chính thức trở thành Tokyo.

Đến năm 1868, cuộc cải cách Minh Trị (Meiji Restoration) diễn ra, Mạc phủ Tokugawa sụp đổ và quyền lực của Hoàng đế chính thức được khôi phục. Vào năm sau đó (1869), Hoàng đế chuyển từ Kyoto đến Edo. Edo được đổi tên thành Tokyo, mang ý nghĩa là: "Đông Kinh" (Eastern Capital - Thủ đô phía Đông).

Đoàn rước của hoàng đế di chuyển từ Kyoto đến Tokyo năm 1869.

Kể từ thời điểm đó, Tokyo trở thành trung tâm chính trị của nước Nhật hiện đại, ngoại trừ một chi tiết nhỏ.

Chưa từng có văn bản pháp lý chính thức

Dù Tokyo đã hoạt động như một thủ đô của Nhật Bản trong hơn 150 năm qua, nhưng vẫn không có đạo luật nào chính thức tuyên bố đây là thủ đô. Hiến pháp Nhật Bản không đề cập đến điều này, không có "Đạo luật Thủ đô" (Capital City Act) nào tồn tại và cũng không có văn bản luật nào chính thức tuyên bố Tokyo là thủ đô của Nhật Bản. Nói cách khác, Tokyo là thủ đô của Nhật Bản vì mọi người đều coi nó là thủ đô. Còn về mặt pháp lý? Điều này chưa từng được mã hóa hoàn toàn.

Tokyo thực chất là gì?

Tokyo không phải là một thành phố thông thường như New York hay Paris. Chính thức, đây là một tỉnh đô thị được gọi là Vùng đô thị Tokyo (Tokyo Metropolis - Tōkyō-to). Đây là một cấu trúc hành chính hỗn hợp kết hợp các đặc điểm của cả thành phố và tỉnh.

Một phần của Tokyo

Tokyo bao gồm:

- 23 quận đặc biệt, hoạt động tương tự như các quận của Paris hay các khu đô thị của New York hoặc Luân Đôn.

- Nhiều thành phố và thị trấn ngoại ô.

- Các hòn đảo xa xôi trải dài sâu vào Thái Bình Dương.

Đồng thời, Tokyo chứa đựng hầu hết mọi cơ quan gắn liền với một thủ đô quốc gia:

- Quốc hội Quốc gia (National Diet)

- Dinh Thủ tướng

- Tòa án Tối cao

- Hoàng cung

Vì vậy, dù Tokyo vận hành như một thủ đô trên mọi phương diện thực tế, nơi này vẫn hoạt động dưới sự quản lý của chính quyền đô thị riêng với một thị trưởng (thống đốc) được bầu chọn, không giống các nơi dưới sự quản lý trực tiếp của chính phủ trung ương như Bắc Kinh hay Washington, D.C.

Tại sao Tokyo chưa từng được tuyên bố chính thức là thủ đô?

Một phần là vì Nhật Bản chưa bao giờ thực sự cần đến điều đó. Khi Hoàng đế chuyển đến và bộ máy chính phủ ổn định tại Tokyo, vấn đề này đã được giải quyết trên thực tế mà không cần đến một tuyên bố pháp lý chính thức.

Sau Thế chiến thứ hai, câu hỏi này lại nổi lên. Một số chính trị gia lập luận rằng Nhật Bản nên xác định chính thức thủ đô của mình trong luật pháp. Những người khác lại đề xuất một phương án mang tính thay đổi lớn hơn: chuyển thủ đô đi nơi khác.

Trong những năm 1990, các cuộc thảo luận nghiêm túc đã thăm dò việc di dời các bộ phận của chính phủ đến các khu vực như Gifu hoặc Tochigi nhằm giảm bớt tình trạng quá tải và cân bằng lại sự phát triển kinh tế ngoài Tokyo. Tuy nhiên, không có kế hoạch nào trong số đó được thực hiện. Tokyo tiếp tục duy trì vị thế thủ đô theo mặc định, chứ không phải theo sắc lệnh.

Kyoto chưa bao giờ hoàn toàn từ bỏ vị thế

Một phần của Kyoto

Dù Tokyo trở thành trung tâm chính trị và kinh tế của Nhật Bản, Kyoto vẫn giữ được tầm quan trọng mang tính biểu tượng to lớn. Đối với nhiều người ở Kyoto, thành phố này vẫn được xem là trái tim tâm linh và hoàng gia của Nhật Bản.

Có một giai thoại nổi tiếng thường được nhắc lại ở Nhật Bản: Khi Hoàng đế đến Ga Kyoto, trưởng ga sẽ chào đón ông bằng câu: "Mừng Người trở về" (okaerinasai).

chứ không đơn thuần là "chào mừng". Dù câu chuyện này hoàn toàn chính xác hay có phần được tô vẽ thêm theo thời gian, nó vẫn phản ánh một thực tế về bản sắc của Kyoto. Cung điện hoàng gia cũ ở Kyoto vẫn tồn tại và vẫn là dinh thự hoàng gia chính thức được sử dụng trong các chuyến viếng thăm mang tính nghi lễ.

Theo một cách nào đó, nước Nhật hiện đại như đang có hai thủ đô:

- Tokyo, trung tâm quyền lực chính trị và kinh tế.

- Kyoto, linh hồn văn hóa và lịch sử.

Ý nghĩa của chi tiết kỹ thuật pháp lý này

Đối với cuộc sống hàng ngày, điều này hầu như không thay đổi gì. Không ai ở Nhật Bản nhầm lẫn về nơi đặt chính phủ. Nhưng về mặt pháp lý và biểu tượng, nó tạo ra một số khả năng:

Về mặt kỹ thuật, Nhật Bản có thể định nghĩa lại hoặc di dời thủ đô của mình mà không cần sửa đổi hiến pháp.

Quốc gia này hoạt động mà không có một vùng thủ đô liên bang được chỉ định chính thức bằng văn bản pháp lý.

Bản sắc lịch sử vẫn đóng một vai trò lớn trong chính trị và văn hóa hiện đại.

Chi tiết này cho thấy đất nước Nhật Bản thường vận hành thông qua truyền thống, sự đồng thuận và tính liên tục của lịch sử hơn là các định nghĩa pháp lý cứng nhắc. Tokyo hoàn toàn là thủ đô của Nhật Bản trên thực tế, nhưng về mặt luật pháp, nước Nhật chưa bao giờ chính thức tuyên bố như vậy.