Tại sao gọi nhiều người trẻ gọi cha mẹ là 'ông bô', 'bà bô'?

Dù hiện diện phổ biến từ các cuộc trò chuyện hàng ngày đến mạng xã hội như một cách gọi đấng sinh thành đầy hóm hỉnh, "ông bô", "bà bô" không phải là từ ngữ mới xuất hiện. Tiếng lóng này đã âm thầm sống trong lòng tiếng Việt qua nhiều thế hệ.

Thế nhưng, đằng sau sự quen thuộc ấy lại là những dấu hỏi văn hóa thú vị: Chữ "bô" thực chất có nghĩa là gì, có liên quan tới từ "bố", và vì sao nó lại có sức sống bền bỉ đến thế?

Nhiều người trẻ gọi bố mẹ là ông bô - bà bô.

Dễ dàng nhận thấy, "ông bô", "bà bô" chỉ giới hạn trong phạm vi giao tiếp đời thường hay các dòng trạng thái trên mạng xã hội. Trong các văn bản hành chính hay ngữ cảnh cần sự chỉn chu, trang trọng, những cụm từ này hoàn toàn vắng bóng; thay vào đó là các danh từ chuẩn mực như "bố mẹ", "cha mẹ" hay "phụ huynh".

Bắt nguồn từ chính đặc tính của tiếng lóng, cách xưng hô này ra đời nhằm tạo sự thân mật, tự nhiên và một chút hóm hỉnh giữa những người thân thiết. So với tên gọi chính thức, "ông bô", "bà bô" mang màu sắc bình dân, suồng sã hơn. Đáng chú ý, đây thường là cách nói khi tường thuật, kể chuyện với bên thứ ba chứ ít khi được dùng để xưng hô trực tiếp mặt đối mặt với đấng sinh thành.

Trong cuốn Đất lề quê thói (1968), tác giả Nhất Thanh (Vũ Văn Khiếu) cho biết những danh xưng như "bố", "mẹ", "cha", "mẹ" đã có từ rất lâu trong tiếng Việt. Theo cách lý giải của tác giả, từ "bố" là một biến âm của "bô", còn "bô" được cho là có liên hệ với chữ Hán 父 (đọc là "phụ", phiên âm địa phương là "pē").

Tác giả cũng dẫn ra một số từ ngữ và danh xưng trong lịch sử như "bô lão" hay "Bố Cái Đại Vương" để minh họa cho sự xuất hiện của yếu tố "bô/bố" trong tiếng Việt từ khá sớm.

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên, từ “bộ” có nghĩa cũ là "cụ già". Ví dụ như “bô lão” ý chỉ người cao tuổi với hàm ý coi trọng. Tuy nhiên, các từ điển chỉ ghi nhận đây là một nghĩa của từ "bô", chứ không giải thích rằng cách gọi "ông bô", "bà bô" được hình thành từ nghĩa này.

Nói cách khác, những tư liệu hiện có giúp lý giải lịch sử của từ "bố" và cho thấy "bô" vốn là một từ đã tồn tại trong tiếng Việt. Còn việc "ông bô", "bà bô" ra đời từ khi nào và theo con đường nào thì vẫn chưa có lời giải thống nhất.

Bởi thế, hiện nay tồn tại nhiều cách lý giải khác nhau. Có ý kiến cho rằng "ông bô" là dạng rút gọn trong khẩu ngữ của "ông bố", được hình thành khi người nói lược bỏ phụ âm cuối để việc phát âm trở nên tự nhiên hơn. Một số quan điểm khác lại cho rằng cách gọi này có thể chịu ảnh hưởng từ nghĩa cũ của chữ "bô" hoặc từ những yếu tố Hán Việt.

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình ngôn ngữ học nào xác nhận giả thuyết nào là chính xác. Vì thế, những cách lý giải trên vẫn được xem là các giả thuyết, thay vì kết luận đã được giới nghiên cứu thống nhất.

Dù xuất xứ vẫn còn là một dấu hỏi, "ông bô", "bà bô" lại có sức sống rất bền trong đời sống ngôn ngữ.

Khác với nhiều tiếng lóng chỉ phổ biến trong một giai đoạn ngắn, cách gọi này đã được nhiều thế hệ người Việt sử dụng và vẫn xuất hiện thường xuyên trong các cuộc trò chuyện, trên mạng xã hội hay trong văn hóa đại chúng.