Nữ Phó Giáo sư được mệnh danh 'bà chúa lúa lai': Là học trò của cố Giáo sư Lương Định Của, nhận danh hiệu Anh hùng Lao động

“Bà chúa lúa lai” của Việt Nam và hành trình cống hiến cho ngành nông nghiệp

PGS.TS, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm là một trong những gương mặt tiêu biểu của nền khoa học nông nghiệp Việt Nam. Với nhiều đóng góp nổi bật trong công tác nghiên cứu, chọn tạo các giống lúa có năng suất và chất lượng cao, bà được giới chuyên môn và nông dân trìu mến gọi là “bà chúa lúa lai” của Việt Nam.

Sinh năm 1944 tại thôn Đan Tiến, xã Tiên Tân, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), bà lớn lên trong một gia đình không có truyền thống làm nông nghiệp. Tuy vậy, ngay từ khi còn trẻ, bà đã dành sự quan tâm đặc biệt cho cây lúa và lĩnh vực sản xuất nông nghiệp.

Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Nông nghiệp năm 1968, bà được phân công công tác tại Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, đặt nền móng cho hành trình nghiên cứu khoa học kéo dài nhiều thập kỷ của bà.

Trong thời gian làm việc tại Viện, bà có cơ hội học tập và cộng tác với cố Giáo sư Lương Định Của - một trong những nhà nông học hàng đầu Việt Nam. Dưới sự dìu dắt của người thầy đáng kính, bà từng bước tiếp cận công tác chọn tạo giống cây trồng và nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu lúa. Tham gia nghiên cứu các giống lúa như NN-9, NN-10, NN-23 hay NN-75-6 đã giúp bà tích lũy nhiều kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời hình thành tư duy nghiên cứu gắn chặt với sản xuất nông nghiệp và đồng ruộng.

Năm 1985, sau thời gian học tập và nghiên cứu tại Viện Lúa của Liên Xô (cũ), bà trở về nước và chuyển công tác tới Trường Đại học Nông nghiệp I, nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Tại đây, bà vừa giảng dạy vừa tiếp tục theo đuổi hoạt động nghiên cứu khoa học, góp phần đào tạo nhiều thế hệ cán bộ nông nghiệp.

Đến năm 1993, trong thời gian học tập tại Trung Quốc, bà được trực tiếp tham dự các bài giảng của Giáo sư Viên Long Bình - người được xem là “cha đẻ của lúa lai” Trung Quốc. Những kiến thức tiếp thu từ chuyến học tập này đã thôi thúc bà theo đuổi mục tiêu tạo ra các giống lúa lai hai dòng mang thương hiệu Việt.

Năm 1999, dù chính thức nghỉ hưu, bà vẫn không ngừng cống hiến cho ngành nông nghiệp khi đảm nhận vị trí Viện phó Viện Sinh học Nông nghiệp thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Trong điều kiện còn nhiều hạn chế về kinh phí, nhân lực và cơ sở vật chất, bà vẫn miệt mài đi khắp các vùng trồng lúa trên cả nước để tìm kiếm nguồn vật liệu phục vụ công tác lai tạo giống.

Những nỗ lực bền bỉ ấy đã được đền đáp bằng thành công lớn vào năm 2008 khi bà cùng các cộng sự tạo ra giống lúa lai hai dòng TH3-3. Đây là giống lúa lai hai dòng đầu tiên do các nhà khoa học Việt Nam nghiên cứu thành công và được chuyển nhượng bản quyền với giá 10 tỷ đồng. Thành tựu này không chỉ đánh dấu bước tiến quan trọng của ngành lúa gạo Việt Nam mà còn khẳng định năng lực nghiên cứu, thương mại hóa sản phẩm khoa học công nghệ của các nhà khoa học trong nước.

Sau thành công của TH3-3, bà tiếp tục nghiên cứu và phát triển nhiều tổ hợp lúa lai hai dòng khác như TH3-4, TH3-5, TH5-1 và TH7-2. Các giống lúa này sở hữu nhiều ưu điểm như thời gian sinh trưởng ngắn, năng suất cao, chất lượng gạo tốt và khả năng thích nghi với nhiều vùng sinh thái khác nhau, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất lúa trên cả nước.

Năm 2016, bà tiếp tục giới thiệu bốn giống lúa thuần Hương Cốm. Các giống lúa này cho năng suất vượt trội so với nhiều giống lúa thơm đang được canh tác, hạt gạo dài, trong, bóng đẹp, tỷ lệ gạo nguyên cao, giàu dinh dưỡng và có hương thơm đặc trưng. Đây là kết quả của quá trình nghiên cứu lâu dài nhằm nâng cao chất lượng gạo Việt Nam, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và xuất khẩu.

Hiện nay, PGS.TS, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm đang giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Viện Nghiên cứu và Phát triển cây trồng thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Năm 2024, bà là một trong 135 nhà khoa học được Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tôn vinh là trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu.

Với những cống hiến to lớn cho nền khoa học và nông nghiệp nước nhà, bà đã nhận được nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý như Huân chương Lao động hạng Ba năm 2001, Giải thưởng Kovalevskaia năm 2001, Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ (giải tập thể) năm 2005, Cúp vàng Nông nghiệp Việt Nam dành cho giống lúa TH3-3 năm 2008, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2009 và danh hiệu “Nhà khoa học của Nhà nông” lần thứ hai vào năm 2019.