Người chế tạo máy biến áp 500kV đầu tiên tại Đông Nam Á: Là nữ kỹ sư Việt Nam, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động

Nữ kỹ sư góp phần đưa Việt Nam vào nhóm 12 quốc gia chế tạo được máy biến áp 500kV

Ghi dấu ấn với những công trình mang tính bước ngoặt của ngành điện

Trong những năm đầu sau khi đất nước thống nhất, khi các thiết bị điện công suất lớn vẫn phải phụ thuộc nhiều vào nguồn nhập khẩu, có một nữ kỹ sư Việt Nam đã dành trọn tâm huyết cho khát vọng làm chủ công nghệ chế tạo máy biến áp siêu cao áp.

Người đó là kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt, một trong những nhân tố quan trọng trong quá trình nghiên cứu, thiết kế thành công các dòng máy biến áp 110kV, 220kV và 500kV. Thành quả này đã giúp Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á và nằm trong nhóm 12 nước trên thế giới sản xuất được máy biến áp 500kV.

Kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt

Nguyễn Thị Nguyệt sinh năm 1950 tại xã Quỳnh Lương, huyện Quỳnh Lưu (nay thuộc tỉnh Nghệ An), trong một gia đình làm nông nghiệp. Sau khi hoàn thành chương trình học tại Trường THPT Quỳnh Lưu II, bà thi đỗ vào Đại học Bách khoa Hà Nội và theo học khóa K14 của Khoa Điện.

Sau 5 năm học tập, bà tốt nghiệp loại xuất sắc đúng vào thời điểm đất nước chuẩn bị bước sang trang mới sau ngày 30/4/1975. Tốt nghiệp ngành kỹ sư điện, bà được phân công công tác tại Tổng Công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC), bắt đầu hành trình gắn bó với lĩnh vực nghiên cứu và sản xuất thiết bị điện phục vụ hệ thống điện quốc gia.

Trong thời gian làm việc tại EEMC, bà cùng các cộng sự tham gia nhiều đề tài khoa học nhằm từng bước nội địa hóa công nghệ chế tạo thiết bị điện. Khát vọng tạo ra những sản phẩm do chính người Việt thiết kế và sản xuất đã thôi thúc bà theo đuổi việc nghiên cứu các dòng máy biến áp công suất lớn, vốn trước đó hoàn toàn phải nhập khẩu.

Năm 2002 đánh dấu bước tiến quan trọng khi nhóm nghiên cứu của bà chế tạo thành công máy biến áp 110kV. Đây là lần đầu tiên Việt Nam tự chủ được việc nghiên cứu, thiết kế và sản xuất dòng thiết bị này, tạo tiền đề cho những dự án quy mô lớn hơn.

Không dừng lại ở đó, năm 2003, bà tiếp tục chủ trì đề tài khoa học cấp Nhà nước về nghiên cứu và chế tạo máy biến áp 220kV. Sau quá trình thử nghiệm và hoàn thiện, chiếc máy biến áp 220kV đầu tiên của Việt Nam cũng như của khu vực Đông Nam Á đã ra đời, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế.

Những sản phẩm này nhanh chóng được đưa vào vận hành tại nhiều công trình điện trên cả nước. Đáng chú ý, giá thành sản xuất thấp hơn khoảng 20% so với thiết bị nhập khẩu cùng loại, góp phần tiết kiệm đáng kể chi phí đầu tư.

Ngay cả khi đến tuổi nghỉ hưu, bà vẫn không rời xa công việc chuyên môn. Đúng ngày nhận quyết định nghỉ hưu, bà lên đường đến Nhà máy Thủy điện Ialy để tham gia sửa chữa một máy biến áp 500kV nhập khẩu. Chuyến đi đã mang lại cho bà nhiều kinh nghiệm thực tế quý giá về dòng thiết bị siêu cao áp này. Sau đó, bà tiếp tục được đơn vị mời ở lại làm việc với vai trò chuyên gia.

Hai lần nhận Giải thưởng Nhà khoa học nữ xuất sắc

Khi đề xuất dự án nghiên cứu và chế tạo máy biến áp 500kV, bà Nguyễn Thị Nguyệt gặp không ít ý kiến hoài nghi bởi đây là công trình có quy mô lớn và mức độ rủi ro cao.

Trước những băn khoăn đó, bà từng khẳng định: "Nghiên cứu khoa học luôn đòi hỏi tinh thần dám thử thách. Nếu không chấp nhận những khó khăn và thách thức, sẽ rất khó tạo ra những bước tiến mới cho khoa học và công nghệ".

Với quyết tâm hiện thực hóa mục tiêu, bà đề xuất thành lập nhóm chuyên trách nghiên cứu thiết kế máy biến áp 500kV và nhận trách nhiệm đối với dự án. Sau khi hoàn thành bản thiết kế đầu tiên, bà mời các chuyên gia nước ngoài tham gia thẩm định, đóng góp ý kiến nhằm hoàn thiện sản phẩm.

Nhớ lại quãng thời gian ấy, bà từng chia sẻ rằng hình ảnh chiếc máy biến áp luôn hiện diện trong suy nghĩ của mình. Từ công việc đến sinh hoạt hằng ngày, bà không ngừng tìm kiếm các phương án kỹ thuật tối ưu và tự nhắc bản thân phải kiên trì theo đuổi mục tiêu.

Sau gần ba năm nghiên cứu và chế tạo với sự tham gia của tập thể cán bộ, kỹ sư EEMC, ngày 7/10/2010, máy biến áp 500kV đầu tiên do Việt Nam sản xuất đã được đóng điện thành công. Đây không chỉ là sản phẩm đầu tiên của Đông Nam Á mà còn đưa Việt Nam trở thành quốc gia thứ 12 trên thế giới làm chủ công nghệ chế tạo máy biến áp 500kV. Công trình sau đó được gắn biển chào mừng Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Máy biến áp điện lực ba pha 500kV do nhóm nghiên cứu của bà thực hiện đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế IEC-60076. Tổng chi phí chế tạo khoảng 120 tỷ đồng, thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 150 tỷ đồng của thiết bị nhập khẩu cùng chủng loại.

Việc làm chủ công nghệ sản xuất máy biến áp 500kV không chỉ đáp ứng nhu cầu của hệ thống điện quốc gia mà còn góp phần đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, đồng thời tạo việc làm cho hàng nghìn lao động trong nước.

Thành công này được xem là một cột mốc quan trọng của ngành công nghiệp thiết bị điện Việt Nam, góp phần giảm áp lực cho hệ thống truyền tải điện và khẳng định năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo của đội ngũ kỹ sư Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ điện cao áp.

Với những đóng góp nổi bật cho khoa học công nghệ, kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt đã được trao tặng nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý. Năm 2004, bà nhận Giải thưởng Nhà khoa học nữ xuất sắc của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) nhờ công trình nghiên cứu máy biến áp 220kV.

Đến tháng 8/2006, bà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Năm 2014, WIPO tiếp tục vinh danh bà bằng Giải thưởng Nhà khoa học nữ xuất sắc cho công trình nghiên cứu máy biến áp 500kV, ghi nhận những đóng góp quan trọng của bà đối với sự phát triển của ngành điện Việt Nam.