Ý tưởng xây dựng cây cầu đầu tiên bắc qua sông Hồng, được người Pháp xây dựng, trị giá hơn 201 tỷ đồng?

Được người Pháp xây dựng với tên gọi ban đầu là cầu Paul Doumer, công trình từng có tổng vốn đầu tư khoảng 6,2 triệu franc (hơn 201 tỷ đồng) và được xem là kỳ tích kỹ thuật của Đông Dương đầu thế kỷ XX.

Từ cây cầu mang tên Toàn quyền Đông Dương

Cầu Long Biên nằm trên tuyến Quốc lộ 1 cũ, nối khu vực trung tâm Hà Nội với phía bắc sông Hồng. Khi hoàn thành, công trình mang tên Pont Doumer để vinh danh Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cây cầu được đổi tên thành Long Biên theo địa danh ở bờ bắc sông Hồng.

Cầu Paul Doumer, tên ban đầu trước khi đổi lại thành Cầu Long Biên

Trước khi cầu được xây dựng, người dân chủ yếu qua sông bằng bến phà Ngọc Lâm. Công trình do Công ty Daydé & Pillé (Pháp) thi công trong giai đoạn 1898-1902 và chính thức đưa vào khai thác từ năm 1903. Đến nay, trên đầu cầu vẫn còn tấm biển kim loại khắc dòng chữ "1899-1902 - Daydé & Pillé - Paris", ghi dấu thời gian xây dựng và tên đơn vị thi công.

Ý tưởng xây cầu bắt nguồn từ chuyến đi của Paul Doumer

Theo nhiều tài liệu lưu trữ, khi vừa nhậm chức Toàn quyền Đông Dương năm 1897, Paul Doumer đã trải qua chuyến di chuyển khó khăn trên sông Hồng để đến Hà Nội. Sau nhiều giờ đi tàu, ông vẫn phải băng qua bãi bồi và một cây cầu gỗ tạm mới vào được nội thành.

Khi biết cây cầu tạm chỉ mới dựng vài tháng và có thể bị nước lũ cuốn trôi bất cứ lúc nào, Paul Doumer đặt vấn đề xây dựng một cây cầu kiên cố bắc qua sông Hồng.

Thời điểm đó, sông Hồng được xem là một trong những trở ngại lớn nhất đối với giao thông Bắc Kỳ. Mùa mưa, lòng sông mở rộng như một eo biển, dòng chảy thay đổi liên tục, thường xuyên gây sạt lở và uy hiếp hệ thống đê điều.

Paul Doumer cho rằng muốn thúc đẩy phát triển hạ tầng và khai thác thuộc địa thì trước hết phải giải quyết được bài toán giao thông. Ông cũng phản đối phương án để tuyến đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn chỉ dừng ở Gia Lâm rồi dùng phà trung chuyển hành khách và hàng hóa qua sông.

Ngày 4/6/1897, chính quyền thuộc địa chính thức thông qua chủ trương xây dựng cầu cố định qua sông Hồng. Đến tháng 11 cùng năm, cuộc đấu thầu được tổ chức với sự tham gia của sáu nhà thầu Pháp và phương án của Daydé & Pillé được lựa chọn.

Công trình khoảng 6,2 triệu franc (hơn 201 tỷ đồng)

Lễ đặt viên đá đầu tiên diễn ra ngày 12/9/1898. Trong suốt quá trình thi công, khoảng 2.000-3.000 lao động Việt Nam cùng gần 40 kỹ sư, chuyên gia và đốc công người Pháp làm việc tại công trường.

Đến ngày 3/2/1902, hai đầu cầu được nối thông và lễ khánh thành được tổ chức ngày 28/2 cùng năm với sự tham dự của vua Thành Thái và Toàn quyền Paul Doumer.

Cầu Paul Doumer có chiều dài phần chính khoảng 1.680 m, gồm 19 nhịp thép được đỡ bởi 20 trụ lớn. Hệ thống móng trụ được đóng sâu khoảng 30 m xuống lớp đất cứng dưới lòng sông nhằm bảo đảm khả năng chịu lực và độ ổn định của công trình.

Cầu được thiết kế với đường sắt chạy ở giữa, hai bên là làn dành cho phương tiện đường bộ. Ở phía nội thành Hà Nội còn có một đoạn cầu cạn bằng gạch dài hơn 800 m, nâng tổng chiều dài toàn bộ tuyến lên hơn 2,5 km.

Theo các tài liệu lưu trữ, việc xây dựng cây cầu tiêu tốn khoảng 30.000 m³ đá, hơn 5.300 tấn thép với tổng kinh phí khoảng 6,2 triệu franc (hơn 201 tỷ đồng). Khi hoàn thành, đây được xem là một trong những cây cầu thép lớn nhất thế giới và là công trình kỹ thuật hiện đại bậc nhất Viễn Đông thời bấy giờ.

Chứng nhân của nhiều giai đoạn lịch sử

Sau năm 1945, cầu Paul Doumer chính thức mang tên Long Biên, đánh dấu bước chuyển từ biểu tượng của chính quyền thuộc địa thành công trình gắn với một đất nước độc lập.

Tháng 10/1954, cây cầu chứng kiến thời khắc lịch sử khi những đơn vị cuối cùng của quân đội Pháp rút khỏi Hà Nội, mở đường cho ngày tiếp quản Thủ đô.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cầu Long Biên nhiều lần trở thành mục tiêu không kích do là tuyến giao thông chiến lược kết nối cả đường sắt và đường bộ. Nhiều nhịp cầu và trụ lớn đã bị bom đánh sập hoặc hư hại nghiêm trọng, đặc biệt trong các đợt tập kích ác liệt năm 1972.

Dù vậy, lực lượng công binh, công nhân đường sắt và người dân Hà Nội liên tục sửa chữa, gia cố, dựng cầu tạm để duy trì hoạt động giao thông. Hình ảnh cây cầu nhiều lần bị đánh sập rồi lại được nối liền đã trở thành biểu tượng cho ý chí và sức bền của người Hà Nội trong chiến tranh.

Sau hơn một thế kỷ tồn tại và trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa, cầu Long Biên không còn giữ nguyên toàn bộ kết cấu như ban đầu. Một số nhịp thép vẫn là nguyên bản từ đầu thế kỷ XX, trong khi nhiều đoạn khác là dấu tích của các đợt khôi phục sau chiến tranh.

Vì vậy, giá trị của cầu Long Biên không chỉ nằm ở kiến trúc hay kỹ thuật xây dựng mà còn ở những lớp ký ức lịch sử gắn với nhiều thế hệ người Việt.

Công trình hơn 120 năm tuổi cần được bảo tồn

Bước sang thời bình, cầu Long Biên vẫn là tuyến giao thông quen thuộc của Hà Nội. Những đoàn tàu vẫn chạy trên đường ray giữa cầu, trong khi hai bên là xe máy, xe đạp và người đi bộ.

Tuy nhiên, tuổi đời hơn 120 năm cùng tác động của chiến tranh, thời tiết và lưu lượng phương tiện khiến nhiều hạng mục xuống cấp, đòi hỏi phải thường xuyên kiểm tra và gia cố.

Từ năm 2024, Chính phủ Pháp hỗ trợ nghiên cứu phương án cải tạo cầu Long Biên thông qua Quỹ FASEP với kinh phí hơn 710.000 euro (hơn 21 tỷ đồng). Đơn vị tư vấn đã khảo sát toàn bộ 19 nhịp cầu, kiểm tra khoảng 6.000 cấu kiện thép, xây dựng mô hình 3D và đánh giá hiện trạng công trình.

Kết quả công bố năm 2025 cho thấy nhiều bộ phận bị ăn mòn, một số trụ xuất hiện dấu hiệu xói lở, trong khi các kết cấu từng được sửa chữa thời chiến phát sinh nhiều vấn đề hơn so với phần nguyên bản.

Các chuyên gia khuyến nghị cần sớm xử lý những vị trí xuống cấp, đồng thời xây dựng kế hoạch phục hồi dài hạn để vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa đảm bảo khả năng khai thác.

Trong thời gian chờ phương án tổng thể, tháng 3/2026, cơ quan chức năng triển khai đợt sửa chữa khẩn cấp phần đường bộ hai bên cầu. Từ ngày 28/3 đến 27/5/2026, xe máy, xe thô sơ và người đi bộ tạm dừng lưu thông để phục vụ việc sửa chữa mặt cầu, lan can và các hạng mục không bảo đảm an toàn, trong khi tuyến đường sắt ở giữa cầu vẫn được duy trì hoạt động bình thường.

Sau gần hai tháng sửa chữa, từ ngày 28/5/2026, phần đường bộ trên cầu Long Biên được mở lại, giúp khôi phục lưu thông hai chiều và giảm áp lực giao thông cho cầu Chương Dương cũng như các tuyến kết nối trung tâm Hà Nội với khu vực phía bắc sông Hồng.