Thân thế của gia đình giàu có bậc nhất Hà Nội một thời: Hiến tặng Nhà nước hơn 5.000 lượng vàng, bố được đặt tên đường, 3 mẹ con được Bác Hồ đặt tên

Trong lịch sử kinh tế - xã hội Thủ đô nửa đầu thế kỷ XX, vợ chồng tư sản Trịnh Văn Bô - Hoàng Thị Minh Hồ là một trường hợp tiêu biểu của tầng lớp doanh nhân dân tộc vừa gây dựng cơ nghiệp lớn, vừa gắn bó sâu sắc với vận mệnh đất nước.

Cuộc đời và sự nghiệp của họ cho thấy vai trò đáng kể của giới công thương Hà Nội trong những thời khắc bản lề của lịch sử hiện đại Việt Nam.

Vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô - Hoàng Thị Minh Hồ

Vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô - Hoàng Thị Minh Hồ và dấu ấn của giới công thương Hà Nội đầu thế kỷ XX

Doanh nhân Trịnh Văn Bô sinh năm 1914 trong một gia đình yêu nước, dòng dõi Nho học, có truyền thống kinh doanh lâu đời tại Hà Nội đầu thế kỷ XX.

Gia đình ông thuộc tầng lớp danh gia vọng tộc, giàu có hàng đầu đất Kinh kỳ thời bấy giờ. Cha ông là cụ Trịnh Văn Đường (còn gọi Trịnh Phúc Lợi), quê làng Đồng Hoàng, Thanh Oai, tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội) - chủ hiệu buôn Phúc Lợi nổi tiếng. Mẹ ông là cụ Phan Thị Ngọc, người gốc Hoa, cùng chồng trực tiếp điều hành và mở rộng hoạt động kinh doanh của gia đình.

Ngay từ nhỏ, Trịnh Văn Bô đã sớm bộc lộ năng khiếu buôn bán. Ông chủ động xin tiền mẹ ra chợ học cách giao thương, làm quen với việc mua bán từ những khoản vốn rất nhỏ. Những đồng lãi ít ỏi trong giai đoạn đầu trở thành nền tảng cho tư duy kinh doanh hình thành từ sớm.

Được học hành bài bản, sử dụng thành thạo tiếng Anh và tiếng Pháp, sau khi tốt nghiệp Tú tài, Trịnh Văn Bô dự định sang Pháp học tiếp. Tuy nhiên, theo định hướng của gia đình, ông ở lại để được cha trực tiếp đào tạo, chuẩn bị trở thành người kế thừa sản nghiệp.

Trong gia đình họ Trịnh, anh trai ông là Trịnh Văn Bính - người sau này giữ cương vị Thứ trưởng đầu tiên của Bộ Tài chính, từng học tập tại nhiều cơ sở đào tạo danh giá và giành học bổng Đại học Oxford (Anh). Gia đình kỳ vọng Trịnh Văn Bính đóng góp trong lĩnh vực tài chính - quản lý nhà nước, còn Trịnh Văn Bô phát triển kinh tế, tạo nguồn lực phục vụ xã hội và đất nước.

Gia đình tư sản giàu có bậc nhất Hà Nội đầu thế kỷ XX

Năm 17 tuổi, Trịnh Văn Bô từng sang Pháp du học theo mong muốn tiếp cận tri thức và tư tưởng tiến bộ. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, ông nhận được điện báo từ gia đình yêu cầu về nước gấp với lý do mẹ ốm. Thực tế, cụ bà Phan Thị Ngọc vẫn khỏe mạnh, song gia đình mong muốn ông sớm hồi hương để hỗ trợ việc buôn bán và mở mang kinh doanh.

Sau khi về nước, Trịnh Văn Bô lập gia đình với bà Hoàng Thị Minh Hồ, ái nữ của cụ Hoàng Đạo Phương - một nhà Nho uyên bác, thương gia giàu có đất Hà Nội, từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Gia đình họ Hoàng có 4 đời làm doanh nhân, coi trọng nghĩa khí và tinh thần yêu nước. Bà Hoàng Thị Minh Hồ sớm tham gia buôn bán từ khi mới 13-14 tuổi, quen việc đón tiếp bạn hàng, quản lý hàng hóa và giao thương.

Sau khi kết hôn năm 1932, vợ chồng ông bà được cha mẹ cho ở riêng tại số 48 Hàng Ngang, đồng thời kế thừa hiệu buôn Phúc Lợi với số vốn ban đầu khoảng 30.000 đồng Đông Dương. Trong bối cảnh Hà Nội đầu thập niên 1930, nghề buôn vải lụa phát triển mạnh, Phúc Lợi nhanh chóng trở thành địa chỉ kinh doanh có uy tín. Ông Trịnh Văn Bô đảm nhiệm việc mở rộng quan hệ thương mại, đặc biệt với đối tác nước ngoài, trong khi bà Hoàng Thị Minh Hồ trực tiếp quản lý cửa hàng, sổ sách và hoạt động giao dịch hàng ngày.

Nhờ thông thạo ngoại ngữ và khả năng tổ chức kinh doanh, Trịnh Văn Bô đưa sản phẩm tơ lụa Phúc Lợi vươn ra thị trường khu vực. Hàng hóa của gia đình được buôn bán sang Lào, Campuchia, Thái Lan và giao dịch với thương nhân tại Anh, Pháp, Thụy Sĩ, Thụy Điển, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản. Gia đình đồng thời mở thêm nhiều cơ sở kinh doanh, từng bước trở thành một trong những nhà tư sản lớn của Hà Nội.

Năm 1940, vợ chồng ông bà đầu tư xây dựng nhà máy dệt trên khu đất rộng khoảng 3ha tại khu vực nay là phố Đê La Thành. Nhà máy sử dụng hệ thống máy móc nhập từ nước ngoài, tạo việc làm cho khoảng 120 công nhân. Bà Hoàng Thị Minh Hồ trực tiếp điều hành hoạt động sản xuất, hợp tác với hàng trăm đầu mối buôn bán trong và ngoài nước, phần lớn đến từ các quốc gia phương Tây.

Bà Hoàng Thị Minh Hồ - vợ nhà tư sản Trịnh Văn Bô

Trong giai đoạn thị trường nhiều biến động, hoạt động kinh doanh của gia đình cũng có lúc gặp khó khăn do khan hàng hoặc cung vượt cầu. Tuy nhiên, hiệu Phúc Lợi vẫn duy trì được vị thế nhờ uy tín gia truyền và cách thức kinh doanh coi trọng chữ tín. Nhiều đối tác tại Lào, Campuchia, Thái Lan tiếp tục duy trì quan hệ lâu dài, có những chuyến hàng được gửi đến mà không cần đặt cọc.

Từ cửa hàng đầu tiên tại 48 Hàng Ngang, gia đình mở rộng quy mô kinh doanh, tích lũy tài sản và sở hữu nhiều bất động sản tại Hà Nội như nhà 34 Hoàng Diệu, 24 Nguyễn Gia Thiều, 28 Hoàng Hoa Thám. Vợ chồng Trịnh Văn Bô trở thành một trong những gia đình thương gia giàu có nhất đất Hà thành những năm đầu thế kỷ XX, giao dịch với đối tác tại ít nhất 9 quốc gia.

Song song với hoạt động kinh doanh, gia đình sớm tham gia các hoạt động xã hội. Trước nạn đói năm 1945, vợ chồng ông bà chi tiền mua khoảng 1.000 vé phát cháo cho người dân nghèo, góp phần cứu giúp nhiều người trong thời điểm đặc biệt khó khăn. Trước đó, gia đình đã dành hơn 4 vạn đồng Đông Dương cho các hoạt động cứu đói, cứu trợ lũ lụt và các việc nghĩa khác.

Hiến tặng Nhà nước 5.147 lượng vàng, sở hữu ngôi nhà là nơi Bác Hồ soạn thảo Bản Tuyên ngôn độc lập

Tính đến trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô đã ủng hộ quỹ tài chính của Đảng số tiền 8,5 vạn đồng Đông Dương, tương đương khoảng 212,5 cây vàng theo thời giá bấy giờ.

Ngày 24/8/1945, trong điều kiện tuyệt đối giữ bí mật, gia đình đón một vị khách đặc biệt vào ngôi nhà số 48 Hàng Ngang bằng lối cửa sau. Thời điểm ấy, bà Hoàng Thị Minh Hồ không hề biết người khách đó chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà chỉ quen gọi một cách thân mật là “ông cụ Ké”. Hình ảnh Người trong ký ức gia đình là một con người giản dị, vóc dáng nhỏ bé, vầng trán cao, ánh mắt sáng, đi dép cao su, mặc quần soóc nâu, áo sơ mi ngắn tay và đội chiếc mũ phớt đã bạc màu.

Ngôi nhà số 48 Hàng Ngang là nơi Bác Hồ soạn thảo Bản Tuyên ngôn độc lập

Được tổ chức giao phó, bà chăm lo chu đáo đời sống sinh hoạt cho Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều đồng chí trong Thường vụ Trung ương Đảng như Nguyễn Lương Bằng, Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Võ Nguyên Giáp…

Trong ký ức của bà, “ông cụ Ké” thường thức rất khuya, miệt mài đánh máy. Đến khi đồng hồ điểm 12 tiếng đêm, đèn phòng trên mới tắt, nhưng khoảng 5 giờ sáng hôm sau, Người đã ra ban công tập thể dục. Mãi đến ngày 2/9/1945, khi đứng giữa Quảng trường Ba Đình lịch sử, bà Hoàng Thị Minh Hồ mới biết người khách mà gia đình mình che chở suốt nhiều ngày qua chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh và những đêm thao thức bên máy đánh chữ ấy là lúc Người soạn thảo Bản Tuyên ngôn Độc lập.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: nền kinh tế kiệt quệ sau chiến tranh, công nghiệp - nông nghiệp - thương nghiệp đình đốn, nạn đói cuối năm 1944 khiến hơn 2 triệu người thiệt mạng vẫn chưa được khắc phục. Trong bối cảnh “giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm” cùng lúc đe dọa, Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động phong trào xây dựng Quỹ Độc lập và tổ chức Tuần lễ Vàng trên phạm vi cả nước.

Hưởng ứng lời kêu gọi, ông Trịnh Văn Bô tham gia Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội, còn bà Hoàng Thị Minh Hồ được tiến cử vào Ban vận động Quỹ Độc lập. Gia đình ông bà đứng ra kêu gọi giới công thương Thủ đô tham gia đóng góp cho chính quyền cách mạng.

Vợ chồng ông Trịnh Văn Bô ủng hộ 5.147 lượng vàng cho Chính phủ, đồng thời tham gia Ban vận động, kêu gọi giới công thương và các tầng lớp nhân dân đóng góp khoảng 20 triệu đồng Đông Dương và 370kg vàng.

Bức chân dung bà Hồ cùng những tấm ảnh của Tuần lễ Vàng năm 1945

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông Trịnh Văn Bô để lại toàn bộ tài sản, theo Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh lên Việt Bắc, tham gia Quốc hội khóa I và công tác tại Ngân hàng Trung ương của Chính phủ kháng chiến. Bà Hoàng Thị Minh Hồ tham gia Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và trở thành một trong những người đặt nền móng xây dựng tổ chức Hội.

Năm 1955, gia đình trở về Hà Nội. Ông Trịnh Văn Bô tiếp tục công tác tại Ngân hàng Trung ương, Bộ Thương nghiệp, Bộ Nội thương và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội, nghỉ hưu năm 1974. Bà Hoàng Thị Minh Hồ công tác tại Mặt trận Tổ quốc rồi Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cho đến ngày nghỉ hưu. Hai vợ chồng được Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất.

Ba mẹ con cùng được Bác Hồ đặt tên

Sau kháng chiến, gia đình doanh nhân Trịnh Văn Bô quyết định ủng hộ phần lớn các khu đất cho Nhà nước, chỉ giữ lại căn biệt thự tại số 34 Hoàng Diệu (Hà Nội) làm nơi ở. 7 người con của ông bà không ai nối nghiệp kinh doanh gia đình, mà lựa chọn những con đường nghề nghiệp khác nhau như giáo viên, kỹ sư, cán bộ công chức, sống cuộc đời bình dị như nhiều gia đình khác trong xã hội.

Ngôi nhà số 34 phố Hoàng Diệu (Hà Nội)

Riêng ông Trịnh Cần Chính, sau khi nghỉ hưu tại Trường Đại học Luật Hà Nội, mới bắt đầu tham gia lĩnh vực kinh doanh bất động sản. Ông chia sẻ, gia đình luôn cảm thấy tự hào bởi cha mẹ mình, trong hoàn cảnh đất nước gian nan, không chỉ gây dựng được sự nghiệp kinh doanh vững vàng mà còn dành phần lớn tài sản, tâm sức cho cách mạng, nêu cao tinh thần làm việc nghĩa, việc thiện.

Thấm nhuần đạo đức và triết lý sống của cha mẹ, ông Trịnh Cần Chính cho biết bản thân luôn cố gắng thực hành những bài học ấy trong đời sống và hoạt động kinh doanh. Theo nguyện vọng của mẹ lúc sinh thời, ông dự định thành lập Quỹ học bổng Trịnh Văn Bô nhằm hỗ trợ giáo dục, tạo điều kiện cho nhiều học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn.

Hiện nay, ông Trịnh Cần Chính (76 tuổi) sống tại ngôi nhà số 34 Hoàng Diệu. Nhắc lại ký ức gia đình, ông cho biết tên của 3 mẹ con ông đều do Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt.

Ông Chính nhớ lại lời mẹ kể, trong một lần mang đồ ăn tối lên, Bác Hồ dừng công việc và ân cần hỏi tên bà. Khi bà thưa tên chồng là Trịnh Văn Bô, Bác nhắc hỏi tên thật của bà. Nghe bà trả lời là Hoàng Thị Hồ, Bác đọc lại vài lần rồi gợi ý thêm chữ “Minh”, từ đó bà làm lại giấy tờ và mang tên Hoàng Thị Minh Hồ. Bác cũng hỏi vì sao gia đình giàu có lại tham gia Việt Minh, bà đáp rằng mong muốn góp sức cho cách mạng, để đất nước thoát khỏi nỗi nhục mất nước.

Ông Trịnh Cần Chính

Ông Trịnh Cần Chính là người con thứ 6 trong 7 anh chị em, sinh tại Phú Thọ. Khi đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh hỏi gia đình dự định đặt tên con là gì, rồi nhắc đến khẩu hiệu “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” và gợi ý lấy 2 chữ “Cần Chính”. Sau đó, Người cũng đặt tên cho em trai út của ông là Trịnh Kiến Quốc. Với ông Trịnh Cần Chính, đó là niềm vinh dự lớn, đồng thời là niềm tự hào sâu sắc về truyền thống yêu nước, lòng nhân ái và tinh thần cống hiến không phân biệt giàu nghèo của gia đình.

Ông Trịnh Văn Bô mất năm 1988, thọ 74 tuổi. Năm 2006, ông được truy tặng danh hiệu Doanh nhân Việt Nam tiêu biểu, cùng các doanh nhân Lương Văn Can, Bạch Thái Bưởi và Nguyễn Sơn Hà.

Bà Hoàng Thị Minh Hồ qua đời năm 2017, thọ 104 tuổi.

Năm 2018, Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội đã biểu quyết thông qua Nghị quyết về việc đặt tên và điều chỉnh độ dài một số tuyến đường, phố và công trình công cộng trên địa bàn Thủ đô. Nghị quyết được thông qua với sự tán thành của 100% đại biểu có mặt.

Theo Nghị quyết, Hà Nội đặt tên mới và điều chỉnh độ dài đối với tổng cộng 47 tuyến đường, phố. Trong danh sách này có tuyến phố mang tên nhà tư sản Trịnh Văn Bô, nằm trên địa bàn quận Nam Từ Liêm (cũ).

Cầu vượt Xuân Phương trên tuyến phố Trịnh Văn Bô

Tuyến phố Trịnh Văn Bô có chiều dài khoảng 900m, mặt cắt ngang rộng 50m, bắt đầu từ ngã tư giao cắt giữa phố Nguyễn Văn Giáp và đoạn tiếp nối phố Trần Hữu Dực, kéo dài đến chân cầu vượt Xuân Phương. Đây là khu vực phát triển đô thị mới, có hạ tầng giao thông đồng bộ, kết nối với nhiều trục đường quan trọng phía Tây thành phố.