Thần đồng khoa bảng là nhà bác học lớn, danh nhân văn hóa vĩ đại bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam: Được UNESCO vinh danh, tên đặt cho 40 trường học trên cả nước

Lê Quý Đôn nguyên tên là Lê Danh Phương, tự là Doãn Hậu, hiệu là Quế Đường, sinh ngày 2/8/1726 tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.

Lê Quý Đôn được biết đến không chỉ là một vị đại thần dưới thời Lê - Trịnh mà còn là nhà bác học kiệt xuất, người để lại kho tàng tri thức đồ sộ trải rộng trên nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, văn học, triết học, nông học, thiên văn học và thư tịch học.

Chân dung nhà bác học Lê Quý Đôn. Ảnh: Bảo tàng lịch sử quốc gia.

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha ông là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, từng giữ chức Thượng thư Bộ Hình dưới triều Lê. Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh và ham học. Theo cuốn “Lịch triều hiến chương loại chí”, năm 12 tuổi Lê Quý Đôn đã đọc thông kinh sử, bách gia chư tử, không sách nào không nghiên cứu kỹ lưỡng. Học rộng tài cao, năm 17 tuổi, Lê Quý Đôn đỗ đầu kỳ thi Hương.

Sau mấy lần thi không đỗ, đến năm 26 tuổi ông thi Hội và đỗ đầu. Tiếp đó Lê Quý Đôn cũng đỗ đầu thi Đình, trúng bảng nhãn. Khoa thi này không lấy trạng nguyên, ông trở thành người đỗ đầu cả 3 kỳ thi,  trở thành một trong những trí thức xuất sắc nhất triều Lê trung hưng. Sau đó, Lê Quý Đôn ra làm quan và giữ nhiều chức vụ quan trọng của triều đình.

Lê Quý Đôn cũng là một nhà bác học có kiến thức uyên bác, gần như thâu tóm được mọi tri thức thời bấy giờ. 

Ngoài học vấn nổi trội, Lê Quý Đôn còn nổi tiếng là vị quan thanh liêm, thẳng thắn và giàu tinh thần trách nhiệm. Điều đặc biệt là ông không chỉ làm việc nơi triều chính mà còn trực tiếp đi nhiều địa phương để khảo sát dân tình, kiểm tra thuế khóa, hộ tịch, chống tham nhũng và khai khẩn ruộng đất. Chính quá trình “đi nhiều, thấy nhiều” ấy đã giúp ông tích lũy vốn tri thức thực tiễn phong phú. 

Không ít lần ông mạnh mẽ dâng sớ đề nghị cải cách pháp chế, siết chặt kỷ cương quan lại và chống nạn nhũng nhiễu dân chúng. Khi được giao thanh tra các lộ miền Tây Nam năm 1756, ông đã thẳng thắn liệt kê tên những quan lại tham nhũng để triều đình xử lý.

Nếu chỉ xét trên phương diện quan trường, Lê Quý Đôn đã đủ để lưu danh sử sách. Nhưng điều khiến hậu thế đặc biệt kính trọng ông chính là khối lượng trước tác đồ sộ và tầm vóc học thuật hiếm có trong lịch sử Việt Nam.

Trong suốt cuộc đời, Lê Quý Đôn để lại sự nghiệp trước tác rất đồ sộ, nhiều bộ sách lớn nhỏ bao quát hầu hết lĩnh vực tri thức đương thời. Thậm chí Lê Quý Đôn còn được các học giả đánh giá là “bộ óc bách khoa” của Việt Nam thế kỷ XVIII.

Ở lĩnh vực sử học, “Đại Việt thông sử” của Lê Quý Đôn được xem là công trình có giá trị đặc biệt khi hệ thống hóa lịch sử dân tộc từ thời Hồng Bàng đến thời Lê Trung Hưng. 

Trong “Kiến văn tiểu lục”, Lê Quý Đôn ghi chép nhiều quan sát thực tế về đời sống xã hội, văn hóa và phong tục đương thời. Đây được xem là nguồn tư liệu quý giúp hậu thế hiểu rõ diện mạo xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.

Ông là người duy nhất được lấy tên đặt cho 9 trường chuyên ở Việt Nam. Ảnh: Internet.

Ở lĩnh vực văn học, “Toàn Việt thi lục” là công trình sưu tầm quy mô lớn với hàng trăm bài thơ của nhiều tác giả từ thời Lý đến thời Lê. Trong khi đó, “Vân đài loại ngữ” lại được ví như một bộ bách khoa thư cổ của Việt Nam, tổng hợp tri thức từ thiên văn, địa lý, nông nghiệp đến triết học.

Với trí tuệ uyên bác trên nhiều lĩnh vực từ sử học, triết học đến nông nghiệp cùng với kho tàng di sản Lê Quý Đôn để lại cho hậu thế, ông được mệnh danh là nhà bác học lớn nhất Việt Nam thời phong kiến, là túi khôn của thời đại.

Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 diễn ra tại thành phố Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Tính đến nay, ông là người được lấy tên đặt cho nhiều trường học nhất cả nước. Cụ thể, có khoảng 40 trường học mang tên Lê Quý Đôn, trong đó ông là danh nhân duy nhất được đặt tên cho 9 trường THPT chuyên - những ngôi trường tiêu biểu về đào tạo nhân tài.

Gần 3 thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên tuổi và di sản học thuật của Lê Quý Đôn vẫn là biểu tượng lớn của trí tuệ Việt Nam. Ông không chỉ là niềm tự hào của nền học thuật dân tộc mà còn là minh chứng cho khát vọng học hỏi, tinh thần phụng sự đất nước và ý chí vượt lên giới hạn của con người Việt Nam thời phong kiến.