Gia tộc giàu nức tiếng Việt Nam một thời: Từng cho cháu gái 20.000 lượng vàng làm của hồi môn, tiền nhiều đến mức phải thuê nhân công phơi cho khỏi mốc

Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, Sài Gòn từng xuất hiện 4 đại phú hào nổi tiếng giàu có khắp Nam Kỳ lục tỉnh. Trong dân gian khi ấy lưu truyền câu nói: “Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Định” để nhắc đến những gia tộc quyền lực và sở hữu khối tài sản khổng lồ bậc nhất Đông Dương thời bấy giờ.

Đứng đầu trong “tứ đại phú hộ” là Huyện Sỹ, tên thật Lê Nhứt Sỹ (1841 - 1900). Ông sinh ra tại Sài Gòn trong một gia đình theo Công giáo. Từ nhỏ, ông được các linh mục người Pháp đưa sang Malaysia học tập. Trong thời gian du học, vì tên Nhứt Sỹ trùng với tên của một vị giáo sĩ nên ông đổi thành Lê Phát Đạt.

Sau khi trở về nước, ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp rồi được bổ nhiệm làm Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ. Về sau, ông được phong hàm cấp huyện. Dù vậy, người dân vẫn quen gọi ông bằng cái tên Huyện Sỹ và danh xưng này gắn liền với cuộc đời ông cho đến tận về sau.

Vợ chồng Huyện Sỹ Lê Phát Đạt. (Ảnh tư liệu)

Theo nhiều tài liệu xưa, khối tài sản đồ sộ của Huyện Sỹ không đến từ bổng lộc quan trường mà chủ yếu nhờ đầu tư đất đai. Học giả Vương Hồng Sển từng cho biết, khi chính quyền Pháp phát mãi nhiều khu đất giá rẻ, ông đã nhanh chóng gom mua những vùng đất có vị trí tốt để canh tác.

Ban đầu, Huyện Sỹ trồng lúa trên các thửa đất này và thu lợi lớn nhờ liên tục trúng mùa. Thấy việc đầu tư sinh lời cao, ông tiếp tục vay vốn để mở rộng điền sản sang nhiều khu vực thuộc Tân An, Đức Hòa, Đức Huệ của tỉnh Long An ngày nay.

Càng sở hữu nhiều ruộng đất, tài sản của ông càng tăng nhanh. Huyện Sỹ thuê người canh tác trên diện tích rộng lớn, biến mình thành một trong những đại điền chủ giàu nhất Nam Kỳ. Trong thời kỳ hưng thịnh nhất, gia đình ông nắm trong tay những vùng đất màu mỡ trải dài từ Gò Công, Long An, Tiền Giang đến tận khu vực giáp Campuchia.

Sự giàu có của gia tộc này từng trở thành đề tài lưu truyền trong dân gian. Người xưa có câu: “Cò bay mỏi cánh không hết đất của ông Huyện Sỹ”. Thậm chí còn xuất hiện giai thoại ông sở hữu kho tiền khổng lồ đến mức phải thuê người thường xuyên mang tiền ra phơi nắng để tránh ẩm mốc rồi mới cất lại vào kho.

Có điều kiện kinh tế dư dả, Huyện Sỹ cho các con sang Pháp học tập tại những trường danh giá. Khi con cái trưởng thành, ông phân chia tài sản để họ quản lý tại nhiều vùng đất khác nhau. Con cháu của ông sau này đều trở thành những đại điền chủ nổi tiếng ở miền Nam.

Lê Phát An, trưởng nam của Huyện Sỹ đã tặng cô cháu gái của mình là Nguyễn Hữu Thị Lan 1 triệu đồng tiền mặt (tương đương 20.000 lượng vàng) để làm của hồi môn. (Ảnh tư liệu)

Trong số đó, nổi bật nhất là Lê Phát An - trưởng nam của Huyện Sỹ. Ông không chỉ nổi tiếng giàu có mà còn có mối quan hệ thân thiết với vua Bảo Đại. Theo nhiều tài liệu, Lê Phát An từng được phong tước An Định vương, trở thành người hiếm hoi không thuộc hoàng tộc nhưng vẫn được ban tước vương thời Nguyễn.

Ngoài hệ thống ruộng đất ở miền Tây, gia đình Huyện Sỹ còn sở hữu nhiều khu đất lớn quanh Sài Gòn, đặc biệt tại khu vực Gò Vấp ngày nay. Ông xây nhà xưởng, kho bãi rồi cho thuê lại, đồng thời cho dựng hàng nghìn căn nhà để khai thác nguồn thu lâu dài. Các giai thoại xưa cho rằng đất đai của gia tộc này trải rộng từ trung tâm Sài Gòn đến nhiều khu vực ngoại thành.

Dấu ấn của Huyện Sỹ hiện vẫn còn tồn tại tại TP.HCM qua nhiều công trình nổi tiếng như nhà thờ Huyện Sỹ ở quận 1, nhà thờ Hạnh Thông Tây tại Gò Vấp hay nhà thờ Chí Hòa ở quận Tân Bình. Đây đều là những công trình được xây dựng trên phần đất của gia đình ông.

Trong số này, nhà thờ Huyện Sỹ, còn gọi là nhà thờ Chợ Đũi, được xem là công trình tiêu biểu nhất. Theo các tài liệu còn lưu lại, Huyện Sỹ đã hiến đất và dành khoảng 1/7 gia sản để xây dựng nhà thờ. Tổng chi phí khi ấy lên tới hơn 30.000 đồng bạc Đông Dương - con số cực lớn vào đầu thế kỷ 20.

Công trình được khởi công năm 1902 và hoàn thành vào năm 1905 theo phong cách Gothic. Phần mặt tiền và nhiều cột chính điện được ốp đá granite Biên Hòa. Sau hơn một thế kỷ, nhà thờ này vẫn giữ được vẻ cổ kính và trở thành điểm tham quan nổi tiếng của TP.HCM.

Nam Phương Hoàng hậu - Nguyễn Hữu Thị Lan. (Ảnh tư liệu)

Sự giàu có của gia tộc Huyện Sỹ còn được nhắc đến nhiều khi cháu ngoại ông là Nguyễn Hữu Thị Lan kết hôn với vua Bảo Đại và trở thành Nam Phương Hoàng hậu.

Theo giai thoại lưu truyền, trong ngày cưới, ông Lê Phát An đã tặng cháu gái 1 triệu đồng tiền mặt làm của hồi môn. Thời điểm đó, giá vàng chỉ khoảng 50 đồng mỗi lượng, đồng nghĩa số tiền này tương đương khoảng 20.000 lượng vàng.

Từ đây, dân gian bắt đầu xuất hiện lời đồn rằng gia tộc Huyện Sỹ còn giàu hơn cả vua Bảo Đại. Thậm chí, có ý kiến cho rằng vị vua cuối cùng của triều Nguyễn kết hôn với Nam Phương Hoàng hậu vì khối tài sản kếch xù của gia đình bà.

Nhận định này từng được ông Phạm Khắc Hòe - Đổng lý Ngự tiền Văn phòng triều Nguyễn - nhắc đến trong hồi ký “Từ Triều đình Huế đến Chiến khu Việt Bắc”. Ông viết rằng Nam Phương lấy Bảo Đại để trở thành hoàng hậu, còn Bảo Đại lấy bà vì tài sản của gia tộc bên vợ.

Sau khi sang Pháp sinh sống, Nam Phương Hoàng hậu vẫn sở hữu khối bất động sản lớn do gia đình để lại. Theo sách “Nam Phương - Hoàng hậu cuối cùng”, bà có nhiều tài sản tại Pháp, Maroc và Congo, bao gồm các chung cư lớn ở Neuilly và đại lộ Opera.

Dù hiện nay không có thống kê chính xác về tổng tài sản của Huyện Sỹ, nhưng những công trình còn tồn tại cùng các giai thoại lưu truyền suốt hơn 100 năm qua vẫn cho thấy mức độ giàu có hiếm có của gia tộc này trong lịch sử Sài Gòn xưa.