Gia tộc giàu có bậc nhất Sài Gòn xưa: Sở hữu hàng trăm căn nhà mặt phố, thuê người giúp việc chỉ để đếm tiền

Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, bên cạnh gia tộc Huyện Sỹ Lê Phát Đạt nổi tiếng giàu có, Sài Gòn còn có một đại phú hào khác được xếp đứng thứ hai về mức độ giàu sang là Tổng đốc Đỗ Hữu Phương.

Đỗ Hữu Phương sinh năm 1841 tại Chợ Đũi, nay thuộc khu vực quận 1, TP.HCM. Khác với nhiều người đi lên từ tay trắng, ông sinh ra trong gia đình đại điền chủ giàu có bậc nhất Nam kỳ thời đó. Cha ông sở hữu nhiều ruộng lúa, vườn cây ăn trái rộng lớn ở vùng ven Sài Gòn, đồng thời nắm trong tay hàng trăm căn nhà mặt tiền ở trung tâm để cho thuê và kinh doanh.

Chân dung Tổng đốc Phương

Sinh ra trong nhung lụa, Đỗ Hữu Phương được học hành bài bản, giỏi ngoại ngữ và có hiểu biết rộng. Nhờ sự khéo léo cùng các mối quan hệ với người Pháp, ông nhanh chóng được trọng dụng trong bộ máy chính quyền thuộc địa. Theo nhiều tài liệu lịch sử, ông từng được chính quyền Pháp trao huân chương Tam đẳng bội tinh và được triều đình Huế phong hàm Tổng đốc.

Không chỉ có nền tảng gia đình giàu có, Đỗ Hữu Phương còn nổi tiếng nhạy bén trong làm ăn. Nhờ tận dụng tốt các mối quan hệ với giới chức Pháp và thương nhân Hoa kiều ở Chợ Lớn, ông tích lũy khối tài sản khổng lồ. Nhà văn Sơn Nam từng ghi nhận ông sở hữu hơn 2.200 mẫu đất tại nhiều vùng thuộc Nam kỳ xưa.

Ở thời kỳ cực thịnh, Tổng đốc Phương sở hữu dinh thự xa hoa thuộc hàng bậc nhất Sài Gòn. Công trình này có kiến trúc pha trộn Đông - Tây, bên ngoài mang phong cách châu Âu nhưng nội thất lại đậm nét Việt Nam và Trung Hoa. Nhiều người Pháp khi đến thăm đều kinh ngạc trước mức độ giàu sang của căn nhà.

Dinh thự xa hoa của Tổng đốc Phương

Bá tước Pierre Barthélemy từng mô tả dinh thự của ông là sự kết hợp lạ kỳ giữa Âu và Á, với những cột gỗ quý, bàn thờ cẩn xà cừ tinh xảo cùng vô số vật dụng đắt tiền nhập từ Pháp. Ông cũng nhận xét nếu muốn kể hết sự giàu có trong ngôi nhà này thì phải viết rất nhiều trang giấy.

Trong dân gian, đến nay vẫn còn lưu truyền câu chuyện gia đình Tổng đốc Phương có hẳn một căn phòng bí mật chuyên dùng để đếm tiền. Mỗi khi đến mùa thu hoạch hoặc thu tiền từ thương lái, gia nhân sẽ ăn ngủ tại chỗ để kiểm đếm rồi cất giữ tiền trong những căn phòng khóa kín nhiều lớp.

Không chỉ giàu có, Đỗ Hữu Phương còn nổi tiếng chịu chơi và giao thiệp rộng. Ông thường lui tới khách sạn Continental để gặp gỡ giới trí thức, quan chức và người ngoại quốc. Tại dinh thự riêng, ông còn xây một rạp hát bội nhỏ để tiếp đãi khách quý.

Theo hồi ký của Toàn quyền Đông Dương Joseph Athanase Doumer, mỗi lần tiếp khách phương Tây, ông Phương đều dùng rượu champagne, bánh ngọt Pháp và tổ chức biểu diễn hát bội theo yêu cầu. Chính lối sống sang trọng này khiến tên tuổi của ông vang xa khắp Nam kỳ lục tỉnh.

Đỗ Hữu Phương cũng nhiều lần sang Pháp tham dự hội chợ, du lịch và thăm con du học. Ông được xem là một trong số ít người Việt thời đó thường xuyên qua lại châu Âu. Các con của ông đều được học trong những trường danh giá ở nước ngoài và sau này trở thành những người thành đạt.

Ngoài việc kinh doanh và tích lũy tài sản, Tổng đốc Phương còn bỏ tiền xây dựng, tu sửa hội quán, chùa chiền ở khu vực Chợ Lớn. Nghĩa Nhuận Hội quán do ông gây dựng sau này được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Hiện nay, dấu tích về gia tộc Đỗ Hữu ở TP.HCM không còn nhiều, song tên tuổi và độ giàu có của Tổng đốc Phương vẫn thường được nhắc đến trong các tài liệu xưa. Người Sài Gòn thời đó xem ông là đại phú hào chỉ đứng sau Huyện Sỹ Lê Phát Đạt, biểu tượng cho sự giàu sang và quyền thế của Nam kỳ một thời.