Dòng họ dân tộc thiểu số duy nhất ở Việt Nam có 3 đời liên tiếp đỗ tiến sĩ, sản sinh tác giả câu nói bất hủ 'Hiền tài là nguyên khí của quốc gia'

Lịch sử khoa cử Việt Nam từng ghi nhận nhiều dòng họ nổi tiếng về truyền thống học hành, nhưng trường hợp của gia tộc Thân ở Bắc Giang vẫn được xem là đặc biệt.

Theo ghi chép trong Đăng Khoa lục, đây là dòng họ người Tày có tới ba thế hệ liên tiếp sở hữu bốn vị tiến sĩ, thành tích hiếm gặp trong suốt hàng nghìn năm lịch sử dân tộc.

Đền thờ Thân Nhân Trung.

Từ cậu bé nghèo mê học đến bậc đại thần triều Lê

Thân Nhân Trung (1418-1499) là người dân tộc Tày, quê ở vùng Việt Yên, nay thuộc tỉnh Bắc Giang. Ông sinh ra trong một gia đình không mấy khá giả. Cha ông là lương y Thân Thái Ất, thường xuyên đi xa chữa bệnh. Để trang trải cuộc sống, mẹ ông phải làm đủ nghề, từ mò cua bắt cá đến lao động đồng áng.

Thuở nhỏ, điều kiện kinh tế khó khăn khiến Thân Nhân Trung không thể theo học như nhiều người khác. Tuy vậy, niềm đam mê con chữ chưa bao giờ tắt. Khi một thầy đồ từ Hải Dương đến địa phương mở lớp, cậu bé Thân Nhân Trung thường đứng bên ngoài nghe giảng. Không có giấy bút, ông dùng que viết chữ xuống nền đất trong lúc chăn vịt để ghi nhớ bài học.

Nhờ tư chất thông minh cùng sự chăm chỉ, kiến thức của ông ngày càng sâu rộng. Tiếng tăm về một người ham học và am hiểu kinh sử dần lan khắp vùng.

Tranh vẽ Tiến sĩ Thân Nhân Trung.

Năm 1469, triều đình tổ chức kỳ thi lớn. Trong khi nhiều sĩ tử tất bật chuẩn bị hành trang lên kinh ứng thí, Thân Nhân Trung lại ở nhà vì không đủ tiền đi thi.

Biết được hoàn cảnh của học trò, người thầy đã đứng ra giúp đỡ kinh phí, đồng thời động viên ông mạnh dạn dự thi. Tương truyền, chính vị thầy này cũng là người đặt cho ông tên gọi Thân Nhân Trung.

Không phụ sự kỳ vọng, ông đã vượt qua kỳ thi và đỗ tiến sĩ ở tuổi ngoài 50. Thành công ấy khiến người dân địa phương vô cùng tự hào. Dưới triều vua Lê Thánh Tông, Thân Nhân Trung nhanh chóng được trọng dụng và giữ nhiều trọng trách quan trọng trong triều đình.

Trong thời gian làm quan, ông luôn đề cao trách nhiệm với đất nước và đời sống nhân dân. Những tư tưởng chính trị của ông thể hiện tinh thần cẩn trọng trong trị quốc và lấy dân làm gốc.

Bia tiến sĩ năm 1442 do Thân Nhân Trung soạn lời.

Năm 1484, theo lệnh vua, Thân Nhân Trung soạn bài văn bia đề danh tiến sĩ cho khoa thi năm 1442. Chính trong văn bia này, ông đã để lại câu nói nổi tiếng được nhiều thế hệ người Việt nhắc tới: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia."

Tư tưởng ấy khẳng định vai trò của nhân tài đối với sự hưng thịnh của đất nước, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục và việc tuyển chọn người có năng lực phục vụ quốc gia.

Không chỉ là một học giả uyên bác, Thân Nhân Trung còn đảm nhiệm nhiều chức vụ cao cấp như Lại bộ Thượng thư, Chưởng Hàn lâm viện, Tế tửu Quốc Tử Giám và tham gia Tao Đàn Nhị thập bát tú. Ông cũng từng trực tiếp giảng dạy cho các hoàng tử trong cung, một vinh dự rất ít người đạt được thời bấy giờ.

Gia tộc ba đời liên tiếp đỗ đạt, con đỗ tiến sĩ trước cha

Truyền thống hiếu học của dòng họ Thân không dừng lại ở Thân Nhân Trung. Hai người con trai của ông đều thành danh trên con đường khoa cử.

Người con thứ là Thân Nhân Vũ đỗ tiến sĩ vào năm 1481. Sau đó, con trưởng Thân Nhân Tín cũng ghi tên vào bảng vàng trong khoa thi năm 1490.

Đặc biệt hơn cả là người cháu nội Thân Cảnh Vân. Sinh trưởng trong môi trường coi trọng học vấn, ông được giáo dục nghiêm cẩn từ nhỏ. Năm 1487, khi mới 25 tuổi, Thân Cảnh Vân thi đỗ Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ tam danh, tức học vị Thám hoa – một trong ba danh hiệu cao nhất của hệ thống khoa cử phong kiến.

Theo ghi chép trong Các nhà khoa bảng Việt Nam, sau khi đỗ đạt, tên tuổi của Thân Cảnh Vân được khắc trên bia tiến sĩ tại Quốc Tử Giám. Trong số 59 vị Thám hoa được ghi nhận từ năm 1442 đến 1779, ông là người đứng thứ 9 theo thứ tự thời gian.

Câu nói nổi tiếng của Thân Nhân Trung được truyền lại đến muôn đời.

Một chi tiết thú vị trong lịch sử dòng họ Thân là Thân Cảnh Vân đỗ đại khoa vào năm 1487, sớm hơn cha ruột là Thân Nhân Tín ba năm. Đến khoa thi năm 1490, Thân Nhân Tín mới chính thức đỗ tiến sĩ.

Như vậy, lịch sử khoa bảng Việt Nam từng chứng kiến trường hợp khá hiếm khi người con thành danh trước người cha. Chỉ trong vòng hơn hai thập niên, từ năm 1469 đến năm 1490, dòng họ Thân đã liên tiếp có ông - cháu, cha - con và chú - cháu cùng ghi tên trong danh sách tiến sĩ.

Thành tích bốn tiến sĩ qua ba thế hệ không chỉ phản ánh truyền thống hiếu học bền bỉ của một gia tộc người Tày mà còn trở thành dấu ấn đặc biệt trong lịch sử khoa cử Việt Nam, đến nay vẫn được nhắc đến như một kỳ tích hiếm thấy.