Đại gia nức tiếng Sài Gòn xưa: Từ kẻ vô gia cư thành tỷ phú giàu có bậc nhất Nam Bộ nhờ có mánh khóe kinh doanh, là ông chủ của chợ Lớn

Quách Đàm (1863-1927) có tên thật là Quách Diệm, người gốc Triều Châu, Trung Quốc. Theo ghi chép từ cuốn sách "Giai thoại về các tỷ phú Sài Gòn xưa", Quách Đàm từ nhỏ vốn mồ côi cha mẹ. Thuở nhỏ, ông có cuộc sống cơ cực, vất vả.

Quách Đàm bắt đầu hành trình tay trắng tại Việt Nam vào năm 14 tuổi. Với xuất thân mồ côi và cơ cực, ông đã bôn ba khắp các con hẻm tại khu vực Chợ Lớn để thu mua phế liệu. Không nhà cửa, không người thân, ban ngày ông quảy gánh đi khắp các ngõ hẻm buôn bán ve chai, ban đêm ngủ dưới mái hiên. Cuộc sống bấp bênh, nhiều lần bị trộm cắp, mất sạch vốn liếng, song ông vẫn kiên trì làm lại từ đầu. Sau thời gian tích cóp, ông chuyển sang buôn các mặt hàng có giá trị như da trâu, vi cá, bong bóng cá. Ông dần tích lũy được một số vốn đáng kể, thuê thêm nhà gần khu vực chợ Kim Biên, sát kênh Tàu Hũ - nơi giao thương đường thủy sầm uất, tạo nền tảng cho bước phát triển tiếp theo đó là kinh doanh lương thực. 

Hình ảnh hiếm hoi còn lại của Quách Đàm.

Sau đó, ông tận dụng lợi thế này, ông chuyển sang kinh doanh nông sản, đặc biệt là thu mua lúa gạo từ các tỉnh miền Tây. Từ một cơ sở nhỏ, hoạt động kinh doanh nhanh chóng mở rộng. Ông trở thành nhà thầu cung cấp gạo lớn tại Sài Gòn - Chợ Lớn, thiết lập mạng lưới thu mua rộng khắp Nam Kỳ. Tuy nhiên, do không nắm sát biến động quốc tế, giá lúa thế giới bất ngờ sụt giảm mạnh. Ông đứng trước nguy cơ lỗ nặng, phá sản nên người nhà, nhân công đều hết sức lo lắng. Dù vậy, Quách Đàm vẫn bình tĩnh như thường.

Trong tác phẩm "Sài Gòn năm xưa", học giả Vương Hồng Sển ghi lại "nước cờ" kinh điển của ông vua lúa gạo Quách Đàm: Khi giá lúa thế giới bất ngờ sụt giảm khiến ông đứng trước nguy cơ phá sản, ông đã bình tĩnh dùng chiến lược tung tin giả thao túng thị trường. Ông tiếp tục mua gom lúa, tạo sự khan giả giả tạo, đẩy giá lên cao rồi âm thầm bán tháo lượng lúa dự trữ thu về khoản lợi nhuận khổng lồ. Từ thành công này, ông mở rộng chuỗi nhà máy xay xát, hãng tàu biển, lập nên vựa lúa trứ danh Thông Hiệp, và tự bỏ tiền túi xây dựng chợ Bình Tây (Chợ Lớn Mới). Ý chí làm giàu và tài kinh doanh của thương nhân họ Quách khiến nhiều người phải nể phục.

Tượng Quách Đàm ở chợ Bình Tây trước khi đưa về Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Tượng Quách Đàm tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

Thời đỉnh cao kinh doanh, nam doanh nhân Quách Đàm đã bỏ tiền thu mua lại loạt doanh nghiệp nợ nần, sắp phá sản. Vào tay ông, các công ty này được vực dậy, mang lại cho gia đình Quách Đàm thêm nhiều của cải. Ông còn lập hãng tàu biển Nguyên Lợi hoạt động vận tải các tuyến Sài Gòn - Singapore, Hồng Kông, Quảng Châu, Sán Đầu… Ông trở thành nhà thầu cung cấp gạo lớn tại Sài Gòn - Chợ Lớn, thiết lập mạng lưới thu mua rộng khắp Nam Kỳ. Công việc kinh doanh phát đạt đến mức thương gia họ Quách được mệnh danh "vua lúa gạo" Nam Kỳ. 

Bức ảnh chợ Bình Tây cũ, lúc chưa được xây dựng lại.

Chợ Bình Tây hiện tại.

Là người có tầm nhìn xa và có chiến lược kinh doanh, khi biết chính quyền thuộc địa đang tìm cách để giải quyết tình trạng quá tải của chợ cũ do việc lấp rạch, tỷ phú Quách Đàm đã đề xuất tài trợ toàn bộ chi phí xây dựng và hiến tặng khu đất 3 mẫu. Đổi lại, chính quyền thuộc địa cho phép ông xây nhà bao quanh chợ và đặt tượng đài vinh danh ngay trong khuôn viên. Chợ mang tên Bình Tây, nhưng trong dân gian thường được gọi là “Chợ Lớn Mới”, nhằm thay thế khu chợ cũ từng bị thiêu rụi trước đó. Theo tính toán của Quách Đàm, đây phải là khu chợ có quy mô lớn nhất Nam Bộ. Toàn bộ công trình được thiết kế theo lối kết hợp Á - Âu: Kết cấu bê tông cốt thép theo kỹ thuật phương Tây, nhưng mang đậm dấu ấn kiến trúc Trung Hoa. Mọi công đoạn chuẩn bị từ thiết kế, nhân lực đến tài chính đã hoàn tất, dự kiến khởi công vào năm 1927. Tuy nhiên, khi công trình chưa kịp động thổ, ngày 14/5/1927, ông Quách Đàm qua đời tại tư gia ở số 114, đại lộ Gaudot, Chợ Lớn, thọ 65 tuổi. Đến năm 1928, các con của ông tiếp tục thực hiện di nguyện, và chợ hoàn thành vào năm 1930.

Đài thờ Quách Đàm tai chợ Bình Tây.

Bức tượng đồng tạc hình Quách Đàm sau khi ông qua đời (năm 1927) đã được đặt trang trọng tại chính giữa chợ thể hiện dấu ấn và tầm nhìn của một trong những "ông tổ" tạo nên diện mạo thương mại sầm uất của vùng đất Chợ Lớn. Tuy nhiên, bức tượng này không còn nằm ở vị trí cũ trong chợ mà hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM. Vị trí trung tâm chợ Bình Tây hiện đặt một bức tượng bán thân của ông được các tiểu thương tại chợ thắp hương nghi nhớ công ơn của vị doanh nhân này.