Chân dung nữ Tổng biên tập đầu tiên của Việt Nam được Google vinh danh: Là con gái của danh nhân, nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu

Trong lịch sử báo chí Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, Sương Nguyệt Anh được xem là một nhân vật đặc biệt. Không chỉ là nữ chủ bút đầu tiên của nền báo chí nước nhà, bà còn là một trí thức giàu lòng yêu nước, kế thừa và phát huy truyền thống văn hóa, tinh thần dân tộc từ gia đình.

Sương Nguyệt Anh tên thật là Nguyễn Xuân Khuê (một số tài liệu ghi là Nguyễn Ngọc Khuê), sinh năm 1864 tại làng An Bình Đông, tổng Bảo An, huyện Ba Tri xưa, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long.

Là ái nữ của Nguyễn Đình Chiểu - nhà thơ, nhà yêu nước nổi tiếng và Danh nhân Văn hóa Thế giới, bà được nuôi dưỡng trong môi trường giàu truyền thống yêu nước. Ngay từ nhỏ, bà đã hấp thụ tư tưởng và chí hướng của cha, đồng thời thừa hưởng đức tính chịu thương chịu khó từ mẹ, từ đó hình thành nhân cách kiên cường cùng khát vọng đóng góp cho xã hội.

Sở hữu cả tài năng lẫn nhan sắc, nhưng cuộc đời bà lại không ít thăng trầm. Năm 1888, khi 24 tuổi, bà kết hôn với ông Nguyễn Văn Tính, Phó tổng Hòa Quới (Gia Định cũ), thường được gọi là thầy Cai Tính.

Bà Sương Nguyệt Anh là con gái của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu

Sau khi lập gia đình không lâu, cụ Nguyễn Đình Chiểu qua đời. Vợ chồng bà sinh được một người con gái là Nguyễn Thị Vinh. Tuy nhiên, biến cố tiếp tục xảy đến khi chồng bà mất sớm, để lại bà trong cảnh góa bụa và một mình nuôi con khôn lớn.

Tiếp bước con đường yêu nước của cha, trong giai đoạn 1906-1908, bà tích cực tham gia ủng hộ phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng. Với mong muốn góp sức cho sự nghiệp cứu nước, bà đã bán cả đất vườn để hỗ trợ kinh phí cho thanh niên sang nước ngoài học tập. Dù phong trào sau đó bị đàn áp và không đạt được mục tiêu đề ra, bà vẫn giữ vững lý tưởng và tiếp tục tìm cách cống hiến cho đất nước.

Cuối năm 1917, bà đến Sài Gòn cùng nhiều chí sĩ yêu nước để chuẩn bị cho sự ra đời của một tờ báo dành riêng cho phụ nữ Việt Nam. Ngày 1/2/1918, số đầu tiên của báo Nữ Giới Chung chính thức phát hành. Sự kiện này đánh dấu cột mốc lịch sử khi Sương Nguyệt Anh trở thành nữ chủ bút đầu tiên của báo chí Việt Nam, vị trí tương đương tổng biên tập ngày nay.

Nữ Giới Chung quy tụ nhiều cây bút có tư tưởng tiến bộ, tập trung đề cập đến quyền bình đẳng của phụ nữ, khuyến khích nữ giới học tập, nâng cao hiểu biết và tham gia nhiều hơn vào các hoạt động xã hội. Tờ báo cũng giới thiệu những tấm gương phụ nữ thành đạt ở nước ngoài nhằm cổ vũ tinh thần tự chủ và ý thức vươn lên của phụ nữ Việt Nam.

Tuy vậy, do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, Nữ Giới Chung phải ngừng xuất bản vào tháng 7/1918. Một số nguồn tư liệu cho biết bà từng được mời đảm nhiệm vai trò chủ bút của Đèn Nhà Nam - tờ báo được xem là sự tiếp nối của Nữ Giới Chung - nhưng bà đã từ chối lời đề nghị này.

Tờ Nữ Giới Chung. Ảnh tư liệu

Đầu năm 1919, bà rời Sài Gòn để trở về quê hương Ba Tri, sinh sống cùng em trai là ông Nguyễn Đình Chiêm. Những năm cuối đời, sức khỏe của bà ngày càng giảm sút, thị lực cũng yếu dần. Mặc dù vậy, bà vẫn tiếp tục gìn giữ truyền thống học thuật của gia đình bằng việc mở lớp dạy chữ và bốc thuốc chữa bệnh cho người dân trong vùng.

Năm 1921, Sương Nguyệt Anh qua đời tại làng Mỹ Chánh Hòa (Ba Tri), hưởng thọ 57 tuổi.

Trong đời sống văn học và báo chí Nam Bộ đầu thế kỷ XX, tên tuổi của bà từng được nhiều người biết đến và kính trọng. Ngày nay, bà được xem là một trong những người đặt nền móng cho dòng báo chí nữ quyền tại Việt Nam.

Để ghi nhận những đóng góp của bà, TP.HCM đã lấy tên Sương Nguyệt Anh đặt cho một tuyến đường và một ngôi trường. Đặc biệt, năm 2023, Google đã vinh danh bà bằng biểu tượng Google Doodle nhân kỷ niệm 105 năm ngày phát hành số đầu tiên của báo Nữ Giới Chung.

Trải qua hơn một thế kỷ, hình ảnh Sương Nguyệt Anh vẫn được nhắc nhớ như biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần tiên phong của phụ nữ Việt Nam, không chỉ trong lĩnh vực báo chí mà còn trong các phong trào xã hội.