Hà Nội chống ngập theo mô hình 'Thành phố bọt biển'

Theo Quy hoạch tầm nhìn 100 năm Thủ đô, Hà Nội xác định giải pháp đột phá chống ngập úng đô thị là chuyển đổi sang mô hình "Thành phố bọt biển", thay đổi tư duy thoát nước truyền thống sang giữ nước, làm chậm dòng chảy và tái sử dụng nước ngay trong lòng đô thị.

Khác với cách làm trước đây là tìm mọi cách đưa nước mưa thoát khỏi thành phố nhanh nhất, mô hình này hướng tới để đô thị vận hành như một "miếng bọt biển" khổng lồ, hấp thụ nước, lưu giữ nước và giảm áp lực cho hệ thống cống vốn thường xuyên quá tải khi mưa lớn.

Nước mưa sẽ không còn dồn toàn bộ xuống hệ thống thoát nước mặt mà được phân tán qua các lớp hạ tầng sinh thái như hồ điều hòa, công viên ngập nước, vườn mưa, mặt đường thấm nước, mái nhà xanh và các vùng trữ nước tự nhiên.

Quy hoạch nêu Hà Nội sẽ ban hành cơ chế bắt buộc áp dụng mô hình "Thành phố bọt biển" trong thiết kế quy hoạch và các dự án phát triển đô thị mới. Thành phố tận dụng tối đa các khu vực nền thấp trong hành lang xanh, công viên, đất nông nghiệp và ao hồ nhỏ lẻ để lưu giữ nước mưa tạm thời khi xuất hiện mưa cực đoan.

Theo quy hoạch, xử lý úng ngập và môi trường cấp bách được xếp vào Nhóm Ưu tiên 3, triển khai trong giai đoạn 2026-2030. Thành phố sẽ tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn hạ tầng, ưu tiên xây dựng hệ thống bể ngầm, hồ chứa chống ngập nội đô, hệ thống tách nước thải và các nhà máy xử lý nước thải tập trung quy mô lớn.

Trong giai đoạn này, Hà Nội đồng thời triển khai cải tạo, chỉnh trang các dòng sông như sông Nhuệ, sông Đáy, sông Cầu Bây và thí điểm mô hình hạ tầng tích hợp đa mục tiêu "Hồi sinh các dòng sông".

Mô tả về hoạt động của Thành phố bọt biển. Ảnh: Greenblue.com

Quy hoạch nêu thành phố sẽ xây dựng hệ thống bể chứa ngầm đa năng dọc các dòng sông để tách nước thải ngay từ đầu nguồn, kết hợp lưu trữ nước mưa đầu mùa nhằm giảm lượng nước dồn về hệ thống cống chính. Nước thải sau xử lý sẽ được bơm ngược trở lại các sông nội đô để bổ cập dòng chảy và cải thiện chất lượng nước.

Các dự án cải tạo sông cũng được kết hợp mở rộng đại lộ ven sông, chỉnh trang cảnh quan và phát triển các trục hướng tâm xanh nhằm vừa giảm ngập, vừa giảm ùn tắc và cải thiện môi trường đô thị.

Về hệ thống thoát nước mặt, Hà Nội chia toàn thành phố thành ba vùng tiêu chính gồm Tả Đáy, Hữu Đáy và Bắc sông Hồng. Hướng tiêu thoát nước bám theo địa hình tự nhiên, dồn về các sông nội đồng, mương trục chính rồi được các trạm bơm chủ lực đẩy ra sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Cầu, sông Cà Lồ, sông Tích và sông Bùi.

Hệ thống thoát nước chính được vận hành theo mô hình liên lưu vực với các trục xương sống như sông Ngũ Huyện Khê, sông Nhuệ, sông Tô Lịch, sông Cầu Bây và sông Thiên Đức nhằm nâng khả năng tiêu thoát cho toàn hệ thống. Tổng diện tích hồ điều hòa phải đạt tối thiểu 5% diện tích lưu vực tính trên ba vùng tiêu chính. Thành phố ưu tiên dành quỹ đất làm hồ điều hòa phía trước các trạm bơm tiêu để phát huy tối đa công suất thoát nước.

Với các khu vực thấp trũng cục bộ, thiếu quỹ đất xây hồ điều hòa hoặc có bất lợi về vị trí tiêu thoát nước, Hà Nội sẽ áp dụng các giải pháp công trình đặc thù như xây bể ngầm chứa nước mưa tạm thời, trạm bơm cục bộ và tăng dung tích điều tiết của hồ điều hòa hiện hữu.

Dự án hồ điều hòa Phú Đô nằm gần sân vận động Mỹ Đình, nơi thường xuyên xảy ra ngập úng khi trời mưa to.

Quy hoạch cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ cao độ nền xây dựng theo từng vùng địa hình. Khu vực đồi núi phải bảo đảm chống lũ quét, lũ rừng ngang; khu vực đồng bằng ngoài đê tính theo mực nước lũ có tần suất 1%; khu vực trong đê xác định theo cao độ thiết kế của hệ thống thoát nước mặt.

Hà Nội đồng thời duy trì tối đa các ao hồ nhỏ lẻ trong khu dân cư hiện hữu để tăng khả năng trữ nước tự nhiên, bổ sung hồ điều hòa kết hợp cây xanh và phát triển các vành đai xanh, hành lang xanh, nêm xanh nhằm tạo vùng đệm chống ngập.

Để tăng khả năng vận hành đồng bộ, thành phố sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa hệ thống thoát nước đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp và hệ thống thủy lợi nông nghiệp của Hà Nội cùng các địa phương lân cận. Công nghệ thông tin sẽ được ứng dụng để tự động hóa việc điều tiết và tiêu thoát nước theo thời gian thực.

Công trình bể ngầm dung tích khoảng 2.500m3 tại chợ Hà Da (Hà Nội) đang chuẩn bị hoàn thành thi công, đi vào hoạt động.

Theo quy hoạch, Hà Nội cũng bổ cập nước cho các sông Tô Lịch, Lừ, Sét, Kim Ngưu, Nhuệ, Đáy, Tích và Cầu Bây từ nguồn nước sông Hồng, sông Đuống cùng nguồn nước sau xử lý từ các nhà máy xử lý nước thải.

Để ứng phó với các hình thái thời tiết cực đoan, thành phố sẽ di dời người dân khỏi vùng sạt lở nguy hiểm ven sông Hồng, Đuống, Đáy và Bùi; kiểm soát nghiêm hoạt động xây dựng, lấn chiếm hành lang thoát lũ và khai thác cát.

Quy hoạch cũng nghiên cứu các giải pháp trị thủy quy mô lớn như xây dựng đập dâng nhằm giữ nước mùa cạn, phục vụ sản xuất, cải thiện cảnh quan và nâng khả năng điều tiết nguồn nước cho toàn đô thị.