Người mắc bệnh tiểu đường nên tránh những loại thực phẩm nào? Danh sách "hạn chế chế độ ăn uống" toàn diện này là thứ bạn nhất định phải lưu lại!

Hãy nhớ rằng – điều quan trọng không phải là bạn “không được ăn gì”, mà là “cách bạn ăn” như thế nào.

 "Bác sĩ, tôi bị tiểu đường, tôi không được ăn những loại thực phẩm nào ạ?"

Nhiều bệnh nhân cho bác sĩ xem điện thoại của họ, nói rằng một danh sách trực tuyến chứa hàng chục "thực phẩm bị cấm", thậm chí cả cơm và bánh bao. Một số bệnh nhân, khi biết mình bị tiểu đường, không dám đụng đến trái cây và đã không ăn chuối trong nhiều năm. Thậm chí còn có những trường hợp nghiêm trọng hơn, những người do những hạn chế về chế độ ăn uống này đã bị suy dinh dưỡng, cân nặng giảm xuống chỉ còn 80 pound (khoảng 36 kg) và bị hạ đường huyết tái phát.

Hôm nay, chúng tôi sẽ lập một danh sách thực phẩm hạn chế theo hướng khoa học dành cho người mắc bệnh tiểu đường. Không phải là "hoàn toàn tránh" một số loại thực phẩm nhất định, mà là "hạn chế nghiêm ngặt các loại thực phẩm này, luân phiên các loại thực phẩm này, và không cần lo lắng về những loại khác."

Trước hết, hãy hiểu nguyên tắc này: chế độ ăn cho người tiểu đường không phải là về "những gì bạn không được ăn", mà là "bạn nên ăn như thế nào".

Nhiều người tin rằng chế độ ăn cho người tiểu đường là về sự khắc khổ, tránh tất cả các loại thực phẩm có đường. Đây là một quan niệm sai lầm lớn.

"Bản đồng thuận của chuyên gia về liệu pháp dinh dưỡng cho các bệnh mãn tính thường gặp (phiên bản 2025)" nêu rõ rằng liệu pháp dinh dưỡng khoa học và hợp lý là phương pháp điều trị cơ bản hiệu quả về chi phí và an toàn nhất cho bệnh nhân mắc các bệnh mãn tính. Liệu pháp dinh dưỡng cho bệnh tiểu đường không phải là ăn kiêng, mà là "ăn uống khoa học" - ăn đúng loại thực phẩm và kiểm soát lượng ăn để ổn định đường huyết mà không cần phải nhịn đói.

"Hướng dẫn phòng ngừa và điều trị bệnh tiểu đường ở Trung Quốc năm 2024" cũng nhấn mạnh rằng liệu pháp dinh dưỡng y học có thể làm giảm hemoglobin glycated ở bệnh nhân tiểu đường loại 2 từ 0,3% đến 2,0%, và thậm chí có thể làm giảm nhẹ bệnh tiểu đường ở một số bệnh nhân béo phì.

Sự thật là: người mắc bệnh tiểu đường có thể ăn nhiều hơn là không thể ăn. Những nhóm thực phẩm thực sự cần hạn chế nghiêm ngặt là những nhóm sau đây.

Loại 1: Đồ uống có đường – “những quả bom đường trong máu” cần tránh bằng mọi giá.

Đồ uống có đường là loại thực phẩm đầu tiên mà người bệnh tiểu đường cần kiểm soát chặt chẽ.

Điều này bao gồm các loại đồ uống trà (nhiều loại trà đen, trà xanh, trà sữa), đồ uống từ sữa (Nutritional Express, Yakult, Yoyi C), đồ uống có ga (Sprite, Coca-Cola), v.v. Lượng đường bổ sung trong các loại đồ uống này đi vào máu rất nhanh, khiến lượng đường trong máu tăng đột biến. Hơn nữa, chúng hầu như không tạo cảm giác no, vì vậy uống chúng sẽ không làm giảm lượng thức ăn khác bạn tiêu thụ; lượng calo được bổ sung trực tiếp vào thức ăn.

"Bản đồng thuận của chuyên gia về liệu pháp dinh dưỡng cho các bệnh mãn tính thường gặp (phiên bản 2025)" khuyến nghị rõ ràng rằng bệnh nhân tiểu đường nên giảm lượng thịt đỏ, đồ uống có đường, đồ ngọt, ngũ cốc tinh chế và thực phẩm chế biến sẵn cũng như thực phẩm siêu chế biến. Bệnh nhân tiểu đường nên tránh các loại thực phẩm dễ gây tăng đường huyết nhanh, chẳng hạn như đường trắng, đường nâu, nước ép trái cây, đồ uống ngọt, bánh ngọt và bánh mì ngọt.

Cách uống: Thức uống tốt nhất là nước lọc. Nếu bạn thèm đồ ngọt, bạn có thể uống trà loãng hoặc trà lúa mạch, nhưng tuyệt đối không cho đường. Hãy nhớ kiểm tra danh sách thành phần của các loại "đồ uống không đường" trên thị trường — một số sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo, nhưng có nhiều loại khác nhau, sẽ được thảo luận riêng bên dưới.

Nhóm 2: Trái cây có hàm lượng đường cao và các sản phẩm chế biến từ trái cây – không phải là bạn không thể ăn chúng, nhưng bạn nên lựa chọn cẩn thận.

Nhiều người tin rằng mắc bệnh tiểu đường đồng nghĩa với việc họ không thể ăn trái cây nữa. Đây là một trong những quan niệm sai lầm phổ biến nhất.

Trái cây rất giàu vitamin, khoáng chất và chất xơ, khiến chúng trở thành một phần không thể thiếu trong chế độ ăn uống cân bằng. Chỉ cần người mắc bệnh tiểu đường hiểu cách ăn trái cây đúng cách, họ có thể thưởng thức trái cây một cách an toàn.

Nên lựa chọn loại trái cây nào một cách cẩn trọng?

Các loại trái cây nhiệt đới và một số loại trái cây khác có hàm lượng đường cao nên được ăn hạn chế hoặc hoàn toàn tránh. Các loại thực phẩm cần tránh trong chế độ ăn kiêng dành cho người tiểu đường (trái cây có hàm lượng đường cao): mía, vải, chuối, sầu riêng, hồng, nho, nhãn, dưa lưới, v.v. Tránh các loại trái cây có hàm lượng glucose cao, chẳng hạn như nho, chuối, vải và chà là.

Các loại trái cây có chỉ số đường huyết thấp (GI thấp) được khuyến nghị bao gồm táo (GI 36), lê (GI 38), dâu tây (GI 40), anh đào (GI 22), bưởi, cam và kiwi. Bác sĩ thường khuyên bệnh nhân tiểu đường nên ăn một phần trái cây mỗi ngày, chẳng hạn như một quả táo, một quả cam hoặc bảy quả dâu tây. Nếu lượng đường trong máu được kiểm soát tốt (đường huyết lúc đói ≤7,0 mmol/L, đường huyết sau ăn 2 giờ ≤10,0 mmol/L), có thể ăn 150-200 gram trái cây có chỉ số GI thấp giữa các bữa ăn. Thời điểm tốt nhất để ăn trái cây là giữa các bữa ăn (ví dụ: 9-10 giờ sáng hoặc 3-4 giờ chiều), tránh ăn ngay trước hoặc sau bữa ăn.

Tóm tắt đơn giản về các loại trái cây: Tránh vải thiều, chuối và sầu riêng; mỗi ngày chỉ cần một quả táo, một quả bưởi hoặc một quả kiwi là đủ.

Loại thứ ba: thực phẩm chế biến sẵn và cháo trắng – nên ăn kết hợp và luân phiên các loại này.

Cơm và bánh bao không phải là những món bị cấm, nhưng cách ăn chúng phải đúng cách.

Những người có lượng đường trong máu cao nên tránh các thực phẩm chế biến sẵn như cơm trắng và bánh bao trắng. Những thực phẩm này dễ tiêu hóa và hấp thụ, dễ dẫn đến tăng đột biến lượng đường trong máu. Cơm trắng có chỉ số đường huyết (GI) cao, có thể làm tăng nhanh lượng đường trong máu.

Tiêu thụ một lượng thực phẩm chủ yếu cố định và ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp là một trong những khuyến nghị cốt lõi của "Hướng dẫn chế độ ăn uống cho người lớn mắc bệnh tiểu đường" phiên bản năm 2025. Khuyến nghị nên chọn ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, trong đó ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu chiếm hơn một phần ba thực phẩm chủ yếu. Việc trộn các loại đậu và ngũ cốc với gạo, hoặc trộn bột kiều mạch, bột ngô và bột mì, có lợi cho việc kiểm soát đường huyết.

Các loại thực phẩm chủ yếu có độ gelatin hóa cao làm tăng đường huyết nhanh chóng, vì vậy nên ăn cháo, súp bánh bao và bún mềm một cách hạn chế. Tốt nhất là nên tránh tất cả các loại cháo, tinh bột củ sen và bún gạo. Cháo không nên nấu quá lâu và không nên xay quá nhuyễn.

Cách ăn các thực phẩm chính : Lượng thực phẩm chính trong mỗi bữa ăn nên được cố định, với lượng gạo sống giới hạn ở mức 4 đến 6 ounce mỗi ngày. Thêm một nắm gạo lứt, yến mạch, gạo đen hoặc các loại ngũ cốc nguyên hạt khác khi nấu cơm. Rau nên chiếm hơn một nửa đĩa trong mỗi bữa ăn. Đĩa nên được chia theo tỷ lệ sau: 2 phần rau, 1 phần thực phẩm chính và 1 phần thịt.

Cháo trắng thì có gì sai?

Cháo trắng có chỉ số đường huyết cao, và nhiều người ăn kèm với các thực phẩm nhiều muối như rau củ muối chua, làm tình trạng càng trầm trọng hơn. Người mắc bệnh tiểu đường nên tránh cháo trắng, đặc biệt là cháo nấu quá nhuyễn. Nếu thực sự muốn ăn cháo, hãy chọn cháo ngũ cốc và chỉ ăn một bát nhỏ, đồng thời giảm lượng cơm ăn trong ngày.

Nhóm 4: Thực phẩm nhiều muối, nhiều dầu và nhiều chất béo – những “kẻ giết người thầm lặng” khó phòng tránh hơn cả đường.

Nhiều bệnh nhân nói: "Tôi không ăn đồ ngọt, tôi chỉ ăn đồ mặn." Họ không biết rằng muối và dầu đều nguy hiểm như nhau đối với người mắc bệnh tiểu đường.

Muối là một "lực lượng vô hình".

Chế độ ăn nhiều muối không chỉ làm tổn thương mạch máu và tăng huyết áp mà còn làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin, khiến việc điều chỉnh đường huyết trở nên khó khăn hơn và thậm chí làm tăng nguy cơ mắc bệnh thận do tiểu đường. Hướng dẫn chế độ ăn uống cho người lớn mắc bệnh tiểu đường khuyến cáo lượng muối tiêu thụ hàng ngày không nên vượt quá 5 gram. Nắp chai bia chứa khoảng 5 gram muối. Ngoài ra, hãy lưu ý đến "lượng muối ẩn" trong nước tương, dưa chua và thịt chế biến sẵn; 10ml nước tương chứa khoảng 1,6 gram muối, vì vậy hãy giảm lượng muối sử dụng khi nấu ăn nếu bạn tiêu thụ những thực phẩm này.

Đừng dùng quá nhiều dầu.

Trong chế độ ăn cho người tiểu đường, chất béo nên cung cấp 20%–35% tổng năng lượng. Lượng dầu ăn tiêu thụ hàng ngày nên được giới hạn ở mức 25–30 gram, tương đương với hai đến ba thìa cà phê. Nên ưu tiên sử dụng dầu thực vật và giảm lượng mỡ lợn và bơ. Các phương pháp nấu ăn nên chủ yếu là hấp, luộc, hầm và các món ăn nguội, đồng thời hạn chế chiên ngập dầu, áp chảo, kho và làm đặc bằng tinh bột ngô.

Nên hạn chế các thực phẩm nhiều chất béo và cholesterol.

Người có lượng đường trong máu cao nên tránh các thực phẩm nhiều chất béo, chẳng hạn như đồ chiên rán và thịt mỡ. Những thực phẩm này chứa nhiều calo và dễ dẫn đến tăng cân, từ đó ảnh hưởng đến việc điều chỉnh lượng đường trong máu. Có nhiều loại chất béo khác nhau; ăn quá nhiều chất béo bão hòa sẽ làm tăng cholesterol xấu và tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Hãy cố gắng ăn ít mỡ lợn, bơ, thịt đỏ nhiều mỡ và các sản phẩm từ sữa nguyên kem. Ăn nhiều cá biển sâu và chất béo thực vật (như dầu ô liu và các loại hạt).

Loại 5: Rượu – rủi ro lớn hơn “sự thích thú”, vì vậy hãy tránh uống rượu nếu có thể.

Tác động của rượu đối với lượng đường trong máu lớn hơn và phức tạp hơn nhiều người vẫn nghĩ.

Những người mắc bệnh tiểu đường uống quá nhiều rượu có nguy cơ bị hạ đường huyết cao gấp 3,2 lần và nguy cơ biến chứng tim mạch tăng 40% so với dân số nói chung. Rượu làm giảm độ nhạy cảm của cơ thể với insulin; một đơn vị insulin thường làm giảm lượng đường trong máu xuống 2 mmol/L có thể chỉ làm giảm xuống 1 mmol/L sau khi uống rượu. Uống rượu khi bụng đói làm gián đoạn quá trình phân giải glycogen ở gan, có thể dẫn đến hạ đường huyết trong vòng 30 phút. Vài giờ sau, lượng calo sẽ gây ra sự tăng đột biến lượng đường trong máu, dẫn đến sự dao động đáng kể từ mức thấp ban đầu đến mức cao.

Phiên bản năm 2025 của "Hướng dẫn chế độ ăn uống cho người lớn mắc bệnh tiểu đường" khuyến nghị rõ ràng chế độ ăn nhẹ, hạn chế tiêu thụ rượu và phòng ngừa cũng như làm chậm các biến chứng. Hướng dẫn chế độ ăn uống cho bệnh nhân tiểu đường cũng nêu rõ rằng việc tiêu thụ rượu làm cho việc kiểm soát đường huyết trở nên khó khăn và không được khuyến cáo đối với bệnh nhân tiểu đường.

Đối với bệnh nhân có tình trạng kiểm soát đường huyết cực kỳ không ổn định (đường huyết lúc đói vượt quá 8 mmol/L hoặc đường huyết sau ăn vượt quá 13 mmol/L), hoặc bệnh nhân đang sử dụng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea (như glimepiride), tuyệt đối không được uống rượu.

Nếu hoàn toàn không thể kiêng rượu, nam giới không nên tiêu thụ quá 25 gram rượu mỗi ngày (khoảng 500 ml bia hoặc 200 ml rượu vang), và nữ giới không quá 15 gram, không quá hai lần một tuần. Họ tuyệt đối không nên uống rượu khi bụng đói và nên ăn một số thực phẩm giàu protein hoặc có chỉ số đường huyết thấp trước khi uống rượu.

Ba loại thực phẩm "không lành mạnh" nhưng phổ biến cần lưu ý.

Ngoài năm nhóm thực phẩm đã đề cập ở trên, còn có một số loại thực phẩm thông thường khác cũng cần hạn chế. Các loại bánh ngọt như bánh trung thu, bánh đậu xanh, bánh bông lan hấp, bánh sachima và bánh nhân trứng cần được hạn chế tối đa. Các loại thực phẩm ngọt như mứt trái cây, kem và bỏng ngô cũng nên tránh càng nhiều càng tốt. Nên tránh đồ chiên rán và đồ ăn quá cứng. Nội tạng động vật bị cấm.

Một lỗi thường gặp: rau củ 

Với mỗi 100 gram thực phẩm giàu tinh bột như khoai tây, khoai lang, khoai môn, củ sen, giá tỏi, cà rốt, khoai tây ngọt và bí ngô, bạn nên giảm lượng thức ăn chính đi 25 gram. Ví dụ, nếu bạn ăn 200 gram khoai tây bào sợi vào buổi trưa, bạn nên ăn ít hơn nửa bát cơm trong bữa ăn đó.

Danh sách kiểm tra thực tế

Các loại thực phẩm bị hạn chế nhất là: đồ uống có đường, tất cả các loại bánh ngọt và bánh mì ngọt, các loại trái cây có hàm lượng đường cao (vải, sầu riêng, chuối, mía, hồng, nhãn), cháo gạo trắng và các loại súp đặc.

Những thực phẩm sau cần được kiểm soát chặt chẽ về số lượng: Cơm (giới hạn ở mức 4-6 hạt/ngày, nên trộn thêm nhiều gạo lứt); Thịt lợn và thịt mỡ (ăn ít hơn, thay thế bằng thịt gà, cá và tôm); Rau củ (giảm lượng rau củ khi ăn các loại rau này).

Những điều cần lưu ý về phương pháp nấu ăn: Hạn chế lượng dầu ăn sử dụng ở mức 25-30 gram mỗi ngày, nên dùng nhiều dầu thực vật hơn và áp dụng phương pháp hấp/hầm; không dùng quá 5 gram muối mỗi ngày, và đừng bỏ qua "lượng muối ẩn" trong nước tương; tránh các món chua ngọt, kho và chiên.

Rượu: Tốt nhất là nên bỏ; nếu bạn thực sự không thể bỏ rượu, hãy tham khảo các giới hạn đã nêu ở trên và tuyệt đối không uống rượu khi bụng đói.

Thèm đồ ngọt? Dưới đây là một vài mẹo về chất thay thế đường.

Nhiều người mắc bệnh tiểu đường thèm đồ ngọt nhưng lại sợ ăn. "Hướng dẫn phòng ngừa và điều trị bệnh tiểu đường loại 2 ở Trung Quốc" gợi ý rằng những người mắc bệnh tiểu đường thèm đồ ngọt có thể sử dụng các chất tạo ngọt nhân tạo như rượu đường và chất tạo ngọt không chứa calo một cách phù hợp.

Allulose là lựa chọn ưu tiên – nó không chỉ có vị gần giống đường thật mà còn có thể làm giảm lượng đường trong máu sau bữa ăn khoảng 10% và hầu như không chứa calo. Chất tạo ngọt từ quả la hán và steviol glycoside là những lựa chọn tốt tiếp theo, vì chúng có vị ngon và tương đối an toàn.

Erythritol ở liều thấp (dưới 10 gram mỗi ngày) nhìn chung là an toàn, nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy liều cao (trên 10-30 gram mỗi ngày) có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Allulose, glycoside steviol nguyên chất hoặc chiết xuất quả la hán là những lựa chọn thay thế được ưa chuộng hơn. Xylitol, maltitol và các loại rượu đường khác được hấp thụ một phần ở ruột, và việc tiêu thụ quá mức vẫn có thể dẫn đến dao động đường huyết.

Bạn có thể thắc mắc: Tôi nên chọn chất thay thế đường như thế nào? Hiện nay trên thị trường có rất nhiều loại đồ uống và đồ ăn nhẹ "không calo, không đường"; những sản phẩm có công thức chứa allulose hoặc steviol glycoside thường tốt hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là ngay cả đồ uống không calo cũng không nên tiêu thụ quá nhiều; một chai mỗi ngày là đủ.

Điều cuối cùng

Người mắc bệnh tiểu đường có thể ăn bất cứ thứ gì; điều quan trọng là "ăn gì, ăn bao nhiêu, ăn như thế nào và ăn khi nào".

"Có thể ăn" không có nghĩa là "có thể ăn bất cứ thứ gì bạn muốn". Những thứ cần từ bỏ là đồ uống có đường, bánh ngọt và kẹo nhiều đường, thực phẩm chiên rán và nhiều dầu mỡ, gạo trắng tinh chế và các loại thực phẩm làm từ bột mì trắng (thay thế bằng hỗn hợp ngũ cốc nguyên hạt và ngũ cốc tinh chế), và thực phẩm nhiều muối. Chúng có thể được thay thế bằng các loại thực phẩm làm từ ngũ cốc nguyên hạt, đủ rau củ, lượng trái cây vừa phải và các nguồn protein chất lượng cao (cá, tôm, thịt gia cầm không da và các sản phẩm từ đậu nành).

Đối với người mắc bệnh tiểu đường, "sự cân bằng" quan trọng hơn nhiều so với "nhịn ăn". Chế độ ăn tốt nhất cho người tiểu đường chính là chế độ ăn bình thường phù hợp nhất với bạn.