Đến năm 12 tuổi, cấu trúc và chức năng của não bộ về cơ bản đã hoàn thiện. Nói cách khác, não bộ có khả năng "dẻo dai" cực kỳ cao trước 12 tuổi. Môi trường, sự chăm sóc nhận được và ngôn ngữ được nghe đều thực sự định hình não bộ. Sau 12 tuổi, những kết nối thần kinh xấu và các kiểu phản ứng căng thẳng hình thành trong những năm đầu đời giống như những "vết sẹo" khắc sâu vào não, gần như không thể đảo ngược.

Đây là lý do tại sao nhiều vấn đề tâm lý và hành vi rất khó khắc phục ở tuổi thiếu niên và trưởng thành nếu không được can thiệp từ thời thơ ấu.

Giáo sư Hung Lan, một nhà thần kinh học, từng nói: "Ngôn ngữ có thể tác động đến não bộ. Nó sẽ liên tục thay đổi sự phân bố các tế bào thần kinh để đáp ứng các yêu cầu từ bên ngoài". Điều này có nghĩa là trước 12 tuổi, mỗi lời cha mẹ nói với con cái đều góp phần vào quá trình hình thành não bộ của trẻ, quyết định liệu trẻ sẽ phát triển thành một "bộ não tư duy" mạnh mẽ hay teo tóp thành một "bộ não trốn tránh" dễ tổn thương.

Nếu không muốn làm suy giảm tiềm năng phát triển trí não của con bạn, bạn phải tránh nói bốn cụm từ độc hại này.

Câu đầu tiên là một câu phủ định.

Tôi từng gặp một người mẹ tin chắc rằng chỉ có phê bình mới là cách duy nhất để thúc đẩy con mình tiến bộ. Khi con bà đạt 99 điểm trong bài kiểm tra, câu hỏi đầu tiên bà hỏi là, "Con mất điểm ở đâu vậy?" Khi con bà hào hứng kể cho bà nghe những chuyện vui ở trường, bà buột miệng nói, "Con chẳng làm được việc gì đúng cả, phải không?"

Hai năm sau, khi tôi gặp lại đứa trẻ, nó đã như một người khác. Nó uể oải, và ánh mắt nó đã mất hết sức sống. Mẹ nó vẫn than phiền: "Tôi đã bảo với bà rồi, nó không thể làm được!"

Cô không hề hay biết, thái độ tiêu cực thường trực của mình đang làm thay đổi quá trình phát triển não bộ của con mình.

Hạch hạnh nhân là khu vực trung tâm xử lý cảm xúc và nhận biết nguy hiểm. Những giai đoạn tiêu cực kéo dài và những thất bại có thể khiến hạch hạnh nhân hoạt động quá mức mãn tính, thúc đẩy cơ thể liên tục tiết ra cortisol.Hormone gây căng thẳng có thể khiến trẻ em rơi vào trạng thái căng thẳng mãn tính.

Trong trạng thái này, trẻ em khó có thể tập trung vào việc học tập và khám phá những điều mới.

Quan trọng hơn, cortisol cũng có thể gây tổn thương vỏ não trước trán.Vỏ não trước trán chịu trách nhiệm về tính dẻo dai thần kinh của trẻ. Nó chi phối khả năng lập kế hoạch, tự kiểm soát, quản lý cảm xúc và ra quyết định hợp lý của trẻ.

Trẻ em thường xuyên bị chỉ trích sẽ phát triển các cơ chế tự vệ trong não bộ: mặc cảm tự ti thường trực, thiếu tự tin khi đối mặt với thử thách và ngại thử những điều mới. Theo thời gian, chúng ngày càng trở nên thiếu tự tin.

Câu thứ hai: giọng điệu thúc giục

"Con nhanh lên nào!" Đây là câu mà hầu hết các bậc cha mẹ thường nói, bởi vì chúng ta luôn cảm thấy rằng "thúc giục" sẽ giúp trẻ nhanh hơn, nhưng thực tế thường là: càng thúc giục, trẻ càng chậm chạp.

Việc liên tục thúc giục một đứa trẻ giống như việc nhấn nút tạm dừng hoạt động não bộ của chúng.

Cuốn sách *Tự lực phát triển* đề cập rằng khi cha mẹ liên tục thúc giục, cằn nhằn và chỉ trích, trẻ em ngay lập tức rơi vào trạng thái lo lắng và căng thẳng. Não bộ giải phóng một lượng lớn hormone cortisol gây căng thẳng, kích hoạt hạch hạnh nhân và gây ra phản ứng căng thẳng, trực tiếp làm tổn thương hồi hải mã, bộ phận chịu trách nhiệm về trí nhớ và học tập.

Nghiên cứu từ Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard khẳng định rằng trẻ em thường xuyên sống trong môi trường áp lực cao và căng thẳng sẽ bị ức chế sự phát triển của vỏ não trước trán, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tự kiểm soát, tập trung và lập kế hoạch suốt đời.

Một báo cáo lâm sàng từ Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ cũng chỉ ra rằng việc thường xuyên cằn nhằn và ra lệnh khắc nghiệt sẽ liên tục kích hoạt hệ thống phản ứng căng thẳng của trẻ, cuối cùng dẫn đến căng thẳng độc hại. Nó có thể gây tổn hại không thể phục hồi đến sự phát triển của não bộ.

Trẻ em liên tục bị thúc ép phải trưởng thành sẽ dần dần hình thành kiểu tư duy "phụ thuộc vào người khác": chúng sẽ giữ nguyên tư thế nếu không ai thúc giục, và sẽ trì hoãn, lười biếng nếu không có ai giám sát.

Điều quan trọng cần hiểu là não bộ của trẻ chỉ bước vào trạng thái học tập tự phát khi chúng có cảm giác tự chủ và kiểm soát. Cha mẹ càng thúc giục con cái, chúng càng trở nên phụ thuộc vào sự giám sát từ bên ngoài; đến tuổi thiếu niên, chúng sẽ hoặc có thói quen trì hoãn và chờ đợi sự thúc giục, hoặc đơn giản là nổi loạn và bỏ cuộc hoàn toàn.

Câu thứ ba: Những lời lẽ lạnh lùng

Nhiều trẻ em ngoan ngoãn bất thường thời thơ ấu đột nhiên phát sinh các vấn đề tâm lý trong giai đoạn thanh thiếu niên, và nguyên nhân gốc rễ thường nằm ở những cảm xúc bị kìm nén trong thời thơ ấu.

Những nỗi bức xúc bị người lớn kìm nén bằng những câu nói như "Đừng khóc nữa", "Có gì mà khóc chứ?", hay "Nếu con khóc nữa, mẹ/bố sẽ không chăm sóc con nữa" không bao giờ biến mất; chúng chỉ đơn giản là bị chôn vùi một cách lặng lẽ. Khi áp lực của tuổi thiếu niên và việc học hành ập đến, tất cả những cảm xúc đó sụp đổ cùng một lúc.

Cha mẹ tin rằng việc ngăn trẻ khóc là dạy trẻ mạnh mẽ, nhưng trên thực tế, họ đang ép trẻ tự tước đoạt khả năng cảm nhận cảm xúc của chính mình.

Trẻ em bị bỏ bê mãn tính và cảm xúc không được chấp nhận sẽ dần dần trải qua sự suy yếu trong các kết nối thần kinh giữa não bộ cảm xúc và não bộ lý trí. Vùng vỏ não trước và vỏ não vành đai, chịu trách nhiệm về sự đồng cảm và nhận thức cảm xúc, sẽ ngày càng trở nên kém nhạy cảm nếu chúng không được kích hoạt trong một thời gian dài.

Điều mà trẻ em cuối cùng học được không phải là khả năng phục hồi, mà là sự chai sạn cảm xúc: chúng không nhận thức được niềm vui và nỗi buồn của chính mình, cũng không biết cách đồng cảm hay thấu hiểu người khác.

Một nghiên cứu của nhóm Giáo sư Jiang Fan tại Đại học Giao thông Thượng Hải được công bố trên tạp chí Science Advances cũng xác nhận điều này: trẻ em thiếu tình yêu thương và bị bỏ bê cảm xúc trong thời gian dài ở tuổi thơ sẽ có sự phát triển chậm hơn đáng kể các mạch thần kinh trong não chịu trách nhiệm về sự đồng cảm.

Nghiên cứu của Đại học Harvard cho thấy rằng khi tiếng khóc và cảm xúc của trẻ được cha mẹ nhẹ nhàng chấp nhận và thấu hiểu, não bộ có thể sắp xếp lại cảm xúc, và khả năng điều tiết cảm xúc sẽ dần trở nên mạnh mẽ hơn.

Thường thì, cho phép một đứa trẻ được khóc thỏa thích quan trọng hơn là ép chúng ghi nhớ sự kiện hoặc học các nguyên tắc.

Câu thứ tư: So sánh

Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Trường Y Harvard đã tiến hành một nghiên cứu kéo dài tám năm theo dõi 1.200 trẻ em từ 6 đến 18 tuổi để điều tra tác động của quá trình nuôi dạy đến sự phát triển não bộ. Kết quả cho thấy những trẻ em sống trong môi trường luôn bị so sánh và cạnh tranh giữa cha mẹ đã trải qua những thay đổi đáng kể trong các kết nối thần kinh giữa vỏ não trước trán và hạch hạnh nhân. Các khớp thần kinh chịu trách nhiệm cho sự tự khẳng định dần dần bị teo lại, trong khi các mạch thần kinh liên quan đến cảm giác tự ti và sợ hãi trở nên hoạt động quá mức.

Theo thời gian, một tư duy cố định sẽ ăn sâu vào tâm trí đứa trẻ: Tôi không bao giờ đủ tốt, tôi không bao giờ có thể giỏi bằng người khác.

Giá trị bản thân của họ hoàn toàn gắn liền với việc "chiến thắng người khác": chỉ khi vượt qua người khác, họ mới xứng đáng được công nhận và yêu thương; một khi thất bại, họ dễ nghi ngờ bản thân và trở nên chán nản.

Điều đáng sợ hơn nữa là việc so sánh có thể dần dần làm xói mòn động lực phát triển nội tại của trẻ. Việc học không còn là về việc tiếp thu kiến thức và phát triển, mà chỉ đơn thuần là phương tiện để vượt trội hơn bạn bè; nỗ lực không còn là để trở nên tốt hơn, mà chỉ đơn giản là để tránh sự xấu hổ khi bị so sánh. Khi mất đi điểm so sánh, hoặc khi dù cố gắng thế nào cũng không thể vượt qua người khác, trẻ sẽ ngay lập tức mất đi lý do để phấn đấu.

Như nhà tâm lý học Ramsey Brown đã nói, "Nếu có một quy luật nào đó chi phối tất cả mọi người, thì đó chắc chắn là quy luật của dopamine. Chỉ cần não bộ của bạn tiếp nhận được khoái cảm, chúng ta có thể khiến bạn làm những việc nhất định với chi phí rất thấp".

Mỗi đứa trẻ sinh ra đều sở hữu một bộ não năng động, vô hạn. Và ngôn ngữ của cha mẹ là sức mạnh to lớn nhất định hình bộ não đó. Mỗi lời bạn nói ra đều trở thành một đường dẫn thần kinh trong não bộ của con bạn: hoặc dẫn đến sự tự tin, lòng dũng cảm, sự ổn định và niềm đam mê; hoặc dẫn đến sự mặc cảm, lo lắng, trốn tránh thực tại và cô lập.

Từ nay trở đi, hãy cẩn trọng lời nói, vì mỗi lời bạn nói ra đều quyết định con bạn sẽ tiến xa đến đâu trong tương lai.