Hoa hậu đầu tiên của Việt Nam: Là điệp viên, mang thai với nam đạo diễn đã có vợ, được nhà thơ đình đám si mê

Cuộc thi Hoa hậu đầu tiên trong lịch sử Việt Nam

Năm 1955, nhân dịp lễ kỷ niệm Hai Bà Trưng, một cuộc thi tìm kiếm người đẹp lần đầu tiên mang danh xưng "Hoa hậu" được tổ chức tại rạp Lido Chợ Lớn (Sài Gòn). Đây được xem là cuộc thi hoa hậu đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.

Các thí sinh tham gia chủ yếu đến từ Sài Gòn và các tỉnh phía Nam. Thời điểm đó, Việt Nam chưa từng có một cuộc thi sắc đẹp chính thức nào trao danh hiệu hoa hậu.

Khác với các đấu trường nhan sắc hiện đại, cuộc thi năm 1955 không có phần thi áo tắm. Ban giám khảo tập trung đánh giá vẻ đẹp tổng thể, phong thái, cách ứng xử cũng như những chuẩn mực đạo đức và thẩm mỹ đương thời. Thành phần chấm thi gồm nhiều trí thức, nhà báo và nhân sĩ nổi tiếng tại Sài Gòn.

Hoa hậu Công Thị Nghĩa - Hoa hậu đầu tiên của Việt Nam

Vượt qua nhiều ứng viên khác, bà Công Thị Nghĩa (sinh năm 1932, quê Ngọc Hà, Hà Nội) đã đăng quang ngôi vị cao nhất.

Sở hữu chiều cao 1,61m, cân nặng 53kg cùng số đo ba vòng 86-62-88cm, bà được đánh giá là người đẹp có gương mặt thanh tú, làn da trắng và thần thái đằm thắm. Những nét đẹp ấy phù hợp với quan niệm thẩm mỹ phổ biến của xã hội Việt Nam vào giữa thập niên 1950.

Điều thú vị là bà Nghĩa đến với cuộc thi hoàn toàn tình cờ. Trong một lần đi phỏng vấn thành viên ban giám khảo để viết bài báo, bà được khuyến khích đăng ký tham dự. Ban đầu chỉ xem đây là trải nghiệm mới lạ, nhưng cuối cùng bà lại trở thành người chiến thắng.

Phần thưởng dành cho Hoa hậu khi ấy gồm một chiếc xe Lambretta, kiềng vàng, nước hoa cùng nhiều loại mỹ phẩm có giá trị.

Danh hiệu Á hậu 1 thuộc về Nguyễn Thị Ninh, người Hà Nội di cư vào Nam, trong khi Á hậu 2 là Ngô Yên Thu, sinh viên Đại học Cần Thơ.

Vẻ đẹp "chim sa cá lặn" của Hoa hậu đầu tiên trong lịch sử Việt Nam

Từ nữ điệp viên đến nhà báo nổi tiếng

Trước khi trở thành Hoa hậu Việt Nam đầu tiên, cuộc đời bà Công Thị Nghĩa đã trải qua nhiều biến cố đáng chú ý.

Sinh ra tại Hà Nội nhưng theo gia đình chuyển vào Sài Gòn từ nhỏ, bà sớm bộc lộ niềm đam mê với văn chương, báo chí và lịch sử.

Năm 20 tuổi, bà tham gia lực lượng Việt Minh với vai trò hoạt động điệp báo trong nội thành Sài Gòn. Tháng 7/1952, bà bị mật thám Pháp phát hiện và bắt giữ tại bót Catinat, nơi hiện nay là trụ sở Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM.

Sau một thời gian bị giam giữ, bà tiếp tục bị chuyển sang Khám Lớn Sài Gòn. Đến tháng 6/1953, trong phiên xét xử, luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã tham gia bào chữa, giúp bà cùng một số đồng đội, trong đó có bà Nguyễn Thị Châu Sa (sau này là Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình), được trả tự do.

Sau khi ra tù, bà theo học một khóa đào tạo ngắn hạn rồi bước vào nghề báo. Với bút danh Thu Trang, bà chuyên viết về lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Đây cũng là cái tên gắn bó với sự nghiệp nghiên cứu và sáng tác của bà về sau.

Hoa hậu Công Thị Nghĩa và con trai tại Pháp

Thành công trong điện ảnh và biến cố đời tư

Sau khi đăng quang Hoa hậu năm 1955, Công Thị Nghĩa nhanh chóng trở thành gương mặt nổi bật trong giới văn nghệ Sài Gòn.

Năm 1956, bà bắt đầu tham gia điện ảnh với bộ phim "Chúng tôi muốn sống". Một năm sau, vai diễn Kiều Nguyệt Nga trong phim "Lục Vân Tiên" đã đưa tên tuổi của bà đến gần hơn với công chúng. Tác phẩm này không chỉ được đề cử tham dự Liên hoan phim châu Á mà còn được giới thiệu tại nhiều quốc gia.

Năm 1957, Công Thị Nghĩa cùng đạo diễn Tống Ngọc Hạp sang Nhật Bản thực hiện công đoạn hậu kỳ cho "Lục Vân Tiên" và tham dự Đại hội Điện ảnh châu Á. Chính chuyến đi này đã dẫn đến mối quan hệ tình cảm giữa hai người, dù khi đó đạo diễn Tống Ngọc Hạp đã có gia đình riêng.

Trong hồi ký của mình, bà kể rằng đây là một mối tình nhiều bi kịch. Khi đang ở Tokyo, bà phát hiện mình mang thai. Trở về Sài Gòn cuối năm 1957, bà phải đối diện với làn sóng chỉ trích dữ dội từ dư luận vì mang thai với người đàn ông đã có vợ.

Dù chịu nhiều áp lực xã hội, bà vẫn quyết định sinh con và nuôi con một mình. Người con trai được đặt tên là Tống Ngọc Vân Tiên, mang họ cha như một dấu ấn cho mối tình đầy sóng gió ấy.

Trong những chia sẻ sau này, Công Thị Nghĩa cho biết bà chưa từng oán trách hay đòi hỏi trách nhiệm từ phía đạo diễn Tống Ngọc Hạp.

Thi sĩ Bùi Giáng

Nàng thơ đặc biệt của thi sĩ Bùi Giáng

Dù trải qua nhiều tai tiếng, Công Thị Nghĩa vẫn là gương mặt được giới trí thức và văn nghệ sĩ Sài Gòn quan tâm.

Trong số những người dành tình cảm đặc biệt cho bà có thi sĩ Bùi Giáng. Giới văn nghệ thời đó cho rằng câu thơ nổi tiếng: "Còn hai con mắt, khóc người một con" được ông viết riêng cho Thu Trang. Cụm từ "khóc người một con" được hiểu là sự cảm thương dành cho người phụ nữ làm mẹ đơn thân.

Không chỉ vậy, Bùi Giáng còn sáng tác nhiều bài thơ khác dành tặng bà. Trong tập "Mưa nguồn" xuất bản năm 1962, ông từng viết: "Không biết nữa trời tròn hay méo/Chỉ hôm nay là nhan sắc hôm nay/Anh ngó lên trời mây gió gửi nhau bay/Trời bên kia/Nhan sắc ở bên này".

Theo họa sĩ Bửu Ý, Bùi Giáng còn có bài thơ mang tên "Thu Trang", chứa đựng nỗi nhớ và sự day dứt dành cho người đẹp: "Trang của tờ giấy cũ/Của vầng tóc ban đầu/Trang của hồi vàng tụ/Về mệt mỏi mai sau/Anh nhớ em vô cùng/Đất sầu không xiết kể/Anh kêu gọi mông lung/Trang ồ, Trang rất tệ".

Những vần thơ ấy đã góp phần tạo nên một câu chuyện đặc biệt trong đời sống văn nghệ Sài Gòn trước năm 1975.

Cuộc sống mới trên đất Pháp

Đầu thập niên 1960, trước nguy cơ bị chính quyền Ngô Đình Diệm theo dõi do từng tham gia hoạt động cách mạng, nhiều đồng đội đã khuyên Thu Trang rời khỏi Việt Nam.

Năm 1961, nhân cơ hội được mời tham dự tuần lễ phim ảnh tại Pháp, bà sang châu Âu và quyết định định cư lâu dài tại đây.

Tại Pháp, bà không tiếp tục theo đuổi điện ảnh mà chuyển hẳn sang nghiên cứu học thuật. Thu Trang theo học ngành lịch sử và triết học tại Đại học Sorbonne, sau đó tiếp tục nghiên cứu tại Đại học Paris VII.

Để vừa học tập vừa nuôi con, bà làm thêm công việc gia sư và phiên dịch tiếng Anh. Năm 1978, bà bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài nghiên cứu về hoạt động của Phan Châu Trinh tại Pháp.

Nhờ tiếp cận được nhiều tài liệu lưu trữ của Bộ Thuộc địa Pháp, bà có điều kiện nghiên cứu sâu về lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX. Các công trình về Phan Châu Trinh và Nguyễn Ái Quốc của bà được giới nghiên cứu đánh giá cao.

Tác phẩm tiêu biểu "Những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Pháp (1917-1923)" xuất bản năm 1989 được xem là một trong những công trình có giá trị nhất của Tiến sĩ Thu Trang Gaspard.

Những năm cuối đời bình lặng

Bên cạnh công tác nghiên cứu, bà còn tích cực hỗ trợ cộng đồng người Việt tại Pháp, tham gia nhiều hoạt động ủng hộ phong trào sinh viên và giúp đỡ du học sinh Việt Nam.

Thu Trang cũng tiếp tục sáng tác thơ, truyện và hồi ký. Năm 1990, bà được bình chọn là một trong 100 nhà thơ Việt Nam được yêu thích nhất thế kỷ XX.

Ở tuổi xế chiều, bà thường xuyên trở về Việt Nam để giảng dạy và giao lưu học thuật. Sau này, bà kết hôn với bác sĩ nha khoa người Pháp Marcel Gaspard và sống cuộc đời khá kín tiếng tại Paris.

Điều đáng chú ý là trong nhiều năm sinh sống ở nước ngoài, bà rất ít khi nhắc đến danh hiệu hoa hậu. Đối với đồng nghiệp và sinh viên, bà được biết đến nhiều hơn với tư cách một nhà sử học, nhà nghiên cứu và trí thức Việt Nam thành danh trên đất Pháp.