Gia tộc 'vàng' của nghệ thuật Việt Nam có tới 4 NSND và nhiều NSƯT: Cụ tổ là 'trùm chèo', thế hệ sau đều là nghệ sĩ lừng danh

Trong lịch sử sân khấu truyền thống Việt Nam, dòng họ Nguyễn Đình ở làng Thụy Lôi, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên được xem là một hiện tượng đặc biệt. Trải qua nhiều thế hệ, gia tộc này đã xây dựng nên truyền thống nghệ thuật bền vững với hàng chục thành viên theo đuổi các bộ môn chèo, cải lương và kịch nói. Đến nay, dòng họ sở hữu 4 Nghệ sĩ Nhân dân cùng nhiều Nghệ sĩ Ưu tú, trở thành một trong những gia tộc nghệ thuật tiêu biểu của nước ta.

Nguyễn Đình Nghị là người đề xướng và thực hiện chèo cải lương - diễn chèo có sân khấu thay cho chiếu trời sân đình

Người khai mở truyền thống nghệ thuật của gia tộc

Nền móng cho truyền thống ấy được đặt bởi cố soạn giả Nguyễn Đình Nghị (1883-1956), người được giới sân khấu tôn vinh là “Trùm Nghị” hay “Trùm chèo thế kỷ XX”.

Sinh ra tại làng Thụy Lôi - vùng đất nổi tiếng với nghệ thuật chèo thuộc chiếng Đông Bắc Bộ, Nguyễn Đình Nghị sớm bộc lộ niềm đam mê với sân khấu dân gian. Tuy nhiên, hoàn cảnh gia đình khó khăn khiến ông không có điều kiện học hành bài bản. Sau những biến cố trong cuộc sống, ông lên Hà Nội lập nghiệp, vừa lao động vừa tự học hỏi để tích lũy kinh nghiệm sân khấu.

Với ý chí bền bỉ cùng tình yêu nghệ thuật sâu sắc, ông từng bước khẳng định vị trí của mình trong nhiều loại hình biểu diễn, từ chèo sân đình đến chèo văn minh và chèo cải lương. Nguyễn Đình Nghị chính là người tiên phong đưa nghệ thuật chèo từ không gian sân đình lên sân khấu hiện đại, tạo nên loại hình được gọi là “chèo cải lương”, góp phần đổi mới phương thức dàn dựng và biểu diễn để phù hợp với bối cảnh xã hội đương thời.

Theo cuốn Những người Việt Nam đi tiên phong, trong giai đoạn 1924-1944, ông đã sáng tác và chỉnh lý hơn 60 vở chèo cải lương. Đây là những đóng góp quan trọng giúp nghệ thuật chèo duy trì sức sống trong bối cảnh sân khấu truyền thống đứng trước nguy cơ suy giảm. Nhiều tác phẩm của ông mang đậm tinh thần dân tộc và phản ánh hơi thở thời đại như Một trận cười, Trận cười thứ hai, Trận cười thứ ba, Trận cười thứ tư hay Thiên chúa giáng sinh.

NSND Tuấn Hải đứng bên bia mộ soạn giả Nguyễn Đình Nghị

Không chỉ sáng tác, Nguyễn Đình Nghị còn tiến hành cải tổ hai rạp hát lớn của Hà Nội là Sán Nhiên Đài và Cải lương hí viện theo mô hình chèo cải lương. Ông cũng thành lập nhiều gánh hát nổi tiếng như Tự Lập ban, Nghị Lập ban, Đức Thịnh ban..., đưa nghệ thuật chèo lưu diễn rộng khắp ba miền và sang cả nước bạn Lào.

Bên cạnh tài năng nghệ thuật, ông còn được biết đến là người có tinh thần yêu nước mạnh mẽ. Trong nhiều sáng tác, Nguyễn Đình Nghị khéo léo truyền tải ý thức dân tộc và khơi dậy lòng tự hào trong quần chúng. Năm 1931, khi biểu diễn vở Kêu rằng mình oan tại Hà Nội với câu thoại mang tinh thần đấu tranh dân tộc, ông đã bị chính quyền thực dân Pháp bắt giam gần hai tháng.

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu sân khấu, Nguyễn Đình Nghị là một trong những nhân vật có công lao đặc biệt đối với nghệ thuật chèo Việt Nam. Ông được xem là cầu nối giữa chèo cổ truyền và chèo hiện đại, góp phần đưa loại hình nghệ thuật này vượt qua giai đoạn khó khăn để tiếp tục phát triển.

Những thế hệ kế tục làm rạng danh dòng họ

Tiếp nối di sản mà Nguyễn Đình Nghị để lại, nhiều thế hệ con cháu trong dòng họ Nguyễn Đình đã gắn bó với nghệ thuật sân khấu. Nổi bật nhất là bốn Nghệ sĩ Nhân dân gồm: Nguyễn Đình Tưởng (Mạnh Tưởng), Nguyễn Đình Chí (Quang Chí), Trần Thị Mai Hương và Trần Tuấn Hải.

NSND Nguyễn Đình Tưởng

Trong số đó, NSND Mạnh Tưởng, cháu nội của soạn giả Nguyễn Đình Nghị, là một trong những gương mặt tiêu biểu của sân khấu cải lương miền Bắc. Ông từng đảm nhiệm vị trí Trưởng đoàn Cải lương Hoa Mai.

Sở hữu khả năng hoạt động đa dạng ở nhiều lĩnh vực như biểu diễn, ca hát, đạo diễn và chuyển thể cải lương, Mạnh Tưởng được đánh giá là nghệ sĩ toàn diện. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, giọng ca của ông nhiều lần vang lên trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam, góp phần cổ vũ tinh thần quân dân cả nước qua các ca khúc như Võ Thị Thắng, Cây sáo trúc, Hoa tím chiều thu hay Hạt lúa quê mình.

Trong sự nghiệp sân khấu, ông giành Huy chương Vàng tại Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp năm 1970 với vở Tình yêu và tội phạm và tiếp tục nhận Huy chương Vàng năm 1990 với Ông Thánh sinh đôi. Đáng chú ý, ở cả hai tác phẩm, ông vừa biểu diễn vừa đảm nhận vai trò đạo diễn.

NSND Mạnh Tưởng cùng vợ tại khu lăng mộ cụ Nguyễn Đình Nghị

Sau này, NSND Mạnh Tưởng còn tham gia giảng dạy tại Khoa Kịch hát dân tộc của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Dù nghỉ hưu từ năm 1996, ông vẫn duy trì các hoạt động nghệ thuật.

Em trai của ông là NSND Quang Chí, nguyên Trưởng đoàn Cải lương Nam Định. Từ năm 14 tuổi, ông đã tham gia Đoàn Cải lương An Lạc và nhanh chóng gây ấn tượng bởi chất giọng truyền cảm cùng lối diễn sâu sắc.

Trong hơn 50 năm hoạt động, Quang Chí ghi dấu với nhiều vai diễn nổi bật như Giáo sư Lân trong Cánh cửa hy vọng, Giáo sư Hoàng trong Hoa đời chớm nở, Trần Hưng Đạo trong Đức Thánh Trần hay Trần Thủ Độ trong Tình sử vương triều.

Một trong những thành công lớn nhất của ông là vai Giám đốc Nghĩa trong vở Xin đừng lầm lỡ tại Hội diễn sân khấu miền Duyên hải năm 1994. Vai diễn này mang về cho ông đồng thời Huy chương Vàng và danh hiệu Nam nghệ sĩ xuất sắc nhất.

Năm 1997, ông được giao trọng trách Trưởng đoàn Cải lương Nam Định. Đến năm 2012, Quang Chí được phong tặng danh hiệu NSND, trở thành nghệ sĩ đầu tiên của Nam Định nhận vinh dự này.

Nếu hai anh em Mạnh Tưởng và Quang Chí là những đại diện nổi bật của cải lương thì NSND Mai Hương lại là gương mặt quen thuộc của sân khấu chèo hiện đại. Bà từng giữ cương vị Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội và là cháu gọi hai nghệ sĩ trên bằng cậu ruột.

Vợ chồng NSND Quang Chí

Hơn bốn thập kỷ gắn bó với nghệ thuật chèo, Mai Hương ghi dấu ấn qua nhiều vai diễn kinh điển như Ni cô Đàm Vân, cô Son, Hoàng hậu Thượng Dương hay Ngọc Dung trong Đêm hội Long Trì.

Điều đặc biệt là ngay sau khi tốt nghiệp Khoa Chèo của Trường Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam, bà đã được giao đảm nhận vai chính Ni cô Đàm Vân khi mới ngoài 20 tuổi. Không chỉ thành công ở những vai đào thương, Mai Hương còn thể hiện xuất sắc các vai phản diện và đào lệch nhiều cá tính. Vai Hoàng hậu Thượng Dương từng mang về cho bà Huy chương Vàng tại Hội diễn Sân khấu Chèo toàn quốc.

Dù từng đảm nhiệm công tác quản lý, nữ nghệ sĩ vẫn luôn sẵn sàng trở lại sân khấu mỗi khi cần thiết. Với bà, niềm đam mê dành cho nghệ thuật chèo chưa bao giờ phai nhạt.

NSND Mai Hương

Ở lĩnh vực kịch nói, NSND Tuấn Hải - em trai của NSND Mai Hương - là cái tên tiêu biểu của gia tộc Nguyễn Đình. Sau khi tốt nghiệp Đại học Sân khấu - Điện ảnh, ông công tác tại Đoàn Kịch nói Công an Hà Nội với quân hàm Đại úy.

Trong vai trò diễn viên, ông để lại dấu ấn qua nhiều nhân vật như Quang trong Hương gai, Ngọc trong Thủ phạm là ai, Tuấn trong Kẻ rỗi hơi hay Lâm trong Sống ngoài tiêu chuẩn. Từ năm 1994, ông gắn bó với Nhà hát Kịch Việt Nam và đây cũng là giai đoạn cống hiến mạnh mẽ nhất trong sự nghiệp.

NSND Tuấn Hải trước lăng mộ cụ Nguyễn Đình Nghị

NSND Tuấn Hải được đánh giá cao bởi khả năng biến hóa đa dạng trên sân khấu. Ông có thể đảm nhận nhiều dạng vai khác nhau, từ bi kịch đến hài kịch, từ chính diện đến phản diện, thậm chí hóa thân thành nhân vật nữ.

Ngoài diễn xuất, ông còn thành công ở vai trò đạo diễn với nhiều tác phẩm như Bản danh sách điệp viên, Giấc mộng đêm hè, Vàng một bên em một bên, Vợ chồng rởm hay Bệnh sĩ.

Chia sẻ về truyền thống gia đình, NSND Tuấn Hải cho biết mình thuộc thế hệ thứ tư tiếp nối con đường nghệ thuật của dòng họ Nguyễn Đình. Theo ông, nhiều thế hệ trong gia đình đều gắn bó với các gánh hát, nhờ đó tình yêu sân khấu đã được truyền từ đời này sang đời khác.

Từ một gia đình xuất thân ở làng Thụy Lôi, dòng họ Nguyễn Đình đã tạo dựng dấu ấn sâu đậm trong các lĩnh vực chèo, cải lương và kịch nói. Trong bối cảnh nghệ thuật truyền thống đang đối mặt với nhiều khó khăn về khán giả và lực lượng kế cận, việc nhiều thế hệ trong cùng một gia tộc vẫn bền bỉ gìn giữ ngọn lửa nghề được xem là trường hợp hiếm có của đời sống văn hóa Việt Nam.